Haqiqiy ikatni qayerdan topish mumkin? Oʻzbekiston brendlari, bozorlari va fabrikalari
Haqiqiy matoni sintetikadan qanday farqlash va keyinchalik uni qanday parvarish qilish kerak?
Agar siz xorijga doʻstlaringiz yoki qarindoshlaringiznikiga tez-tez uchib tursangiz, yukingiz ular uchun sovgʻalar bilan toʻla boʻlishi aniq. Odatda Oʻzbekistondan esdalik sovgʻalari, quruq mevalar, lazer, devzira va albatta ipak buyumlar hamda matolar — ikat olib ketiladi. Ammo bu borada bir muammo bor. Sayyohlik koʻchalarida ushbu nom ostida sotilayotgan narsalarning yarmi — sintetikaga tushirilgan fabrika printidir. Biri boshqasidan nimasi bilan farq qilishini, asl matoni qayerdan izlash kerakligini va umuman uni qanday parvarish qilishni tushunib olamiz.
Haqiqiy ikat nima va uni printdan qanday farqlash mumkin?
An’anaviy oʻzbek ikati — shunchaki goʻzal toʻqimachilik mahsuloti emas, balki murakkab zaxirali boʻyash texnikasi natijasidir: tanda iplari tutamlarga bogʻlanadi, boʻyoq oʻtmasligi kerak boʻlgan joylari qayta bogʻlanadi va toʻquv jarayoni boshlanishidan oldin boʻyaladi. Va shundan keyingina naqsh dastgohda yigʻiladi.
“Ikat” soʻzi malay tilidan kirib kelgan boʻlib, ikat — “bogʻlash” ma’nosini anglatadi. Xalqaro muomalaga ushbu atama XX asr boshlarida Indoneziya toʻqimachiligini tavsiflagan gollandiyalik tadqiqotchilar tufayli kirib kelgan. Bu nom oʻrnashib qoldi va toʻqishdan oldin iplari boʻyaladigan barcha matolar uchun umumiy nomga aylandi.
Oʻzbekistonda esa oʻzining — fors tilidan tarjima qilinganda “bulut” ma’nosini bildiruvchi “abr” nomidan ham foydalaniladi. Shundan “abrli mato” iborasi, yoyilgan “abr” naqshi va kasb nomi — “abrband” (iplarni bogʻlaydigan usta) kelib chiqqan. Agar bozordagi sotuvchi “abrli” desa — u aynan ikatni nazarda tutayotgan boʻladi.
Iplar masalasini tushunib oldik, endi esa matolar haqida — ular materiali, zichligi va tuzilishi boʻyicha farqlanadi. Bozorda yoki konsept-storda aynan nima uchun pul toʻlayotganingizni tushunish uchun toʻqilish usuliga e’tibor bering:
- atlas — yaltiroq, 100 foizlik silliq ipak, matosi yengil, toʻkiluvchan va badanga yoqimli;
- xonatlas — jilvador yaltiroqlikka ega yanada zichroq ipakli atlas; tarixan u eng qimmatbaho va nufuzli mato hisoblangan;
- adras — yarim ipak: ipak asos paxta arqoq (koʻndalang iplar) bilan uygʻunlashadi, shuning uchun mato xira jiloli boʻlib, shaklini yaxshi saqlaydi va sof ipakdan arzonroq turadi;
- beqasam — xuddi shu guruhga mansub ipak va paxtadan toʻqilgan pishiq yoʻl-yoʻl mato; an’anaviy ravishda erkaklar choponi va ustki kiyimlarini tikishda foydalaniladi.
Materiallarni ushlab koʻrib osonlikcha ajratish mumkin: sof ipak bir zumda tana haroratiga moslashadi va qoʻlda sirgʻaladi, adras esa paxta iplari tufayli ancha salqinroq va relyefliroq seziladi. Agar Toshkentning issiq yozi uchun kiyim qidirayotgan boʻlsangiz, eng yengil atlasni tanlang. Kuz-bahor mavsumi garderobi, qomatni tutib turuvchi jaketlar yoki mavsum oraligʻidagi choponlar uchun esa qalin adras maʼqulroqdir.
Qalbaki mahsulotga qanday qilib aldanib qolmaslik mumkin?
Fabrika printida naqsh tayyor matoga bosiladi, shu sababli old va orqa tomoni birdek yorqin boʻladi. Haqiqiy toʻqilgan ikatning orqa tomoni esa boshqacha: u yerdagi naqsh unchalik toʻyingan boʻlmaydi, biroq murakkab faktura va iplarning zich toʻqilishi aniq koʻrinib turadi. Arzon sintetik taqlidning anʼanaviy hunarmandchilikka hech qanday aloqasi yoʻq.
Eng haqiqiy matolar uchun Margʻilonga borgan maʼqul — masalan, ikat yaratishning butun jarayonini oʻz koʻzingiz bilan koʻrish mumkin boʻlgan “Yodgorlik” ipak toʻqish fabrikasiga. Agar vodiyga borishga vaqt boʻlmasa, Toshkentda Chorsu bozoriga yetib borishning oʻzi kifoya. Tayyor kiyim va aksessuarlar uchun mahalliy brendlarga eʼtibor qaratishga arziydi — oʻzbek dizaynerlari zamonaviy toʻplamlarda ikatdan tez-tez foydalanadilar.
Ikatdan tayyorlangan mahsulotlarga ega mahalliy brendlar toʻplami
Oʻzbekistonlik dizaynerlar anʼanaviy ikat matosini zamonaviy garderobga moslashtirmoqda. Bunday kiyimlar ham Yevropa megapolislari koʻchalarida, ham jazirama Toshkentda ajoyib koʻrinadi.
Nadi uz
- Foto muallifi: Malika Sultonova
Instagram: @lamaisondutchapan.
Ish vaqti: 11:00 – 18:00.
Manzil: Choponlar uy-muzeyi La Maison du Tchapan (Toshkent, Shayxontohur koʻchasi, 31, “Navroʻz” bogʻi); Xorazm koʻchasi, 15 (bogʻ hududida).
Stilist va bloger Nodira Abdurahmonovaning brendi. Nadi uz’ning asosiy yoʻnalishi — choponlar, biroq bu yerda ikatdan koʻylaklar, kostyumlar va kundalik kiyimlar ham tikiladi. Brend shunchaki eski naqshlardan nusxa koʻchirmaydi, balki milliy motivlarni dolzarb trendlar bilan uygʻunlashtiradi, shu sababli bu liboslar zamonaviy garderobga osonlikcha mos tushadi. Shuningdek, asoschi nodir vintage namunalarini tomosha qilish mumkin boʻlgan La Maison du Tchapan choponlar uy-muzeyini ochgan.
Mahsulotlar narxi 100 USD (taxminan 1 mln UZS)dan boshlanadi. Masalan, lyureksli xonatlasdan tikilgan bir yelkali nimcha 1 mln 500 ming soʻm, toʻliq qoʻlda tikilgan ikki tomonlama chopon esa 5 mln 385 ming soʻmga tushadi.
Ikat by Asmira
- Автор фото: Тимур Эпов
Instagram: @ikatbyasmira.
Ish tartibi: har kuni soat 8:00 dan 19:00 gacha.
Manzil: Samarqand shahri, Islom Karimov koʻchasi, 2-tor koʻcha, 1-uy.
Ushbu Samarqand brendi matolar bilan ishlashning qadimiy usullarini saqlab qolgan holda minimalistik kiyimlar tikadi. Dizaynerlar ortiqcha detallardan voz kechib, an’anaviy ikatni zamonaviy bichimlarga mohirlik bilan moslashtirganlar. Ikatdan tayyorlangan sharf 120 USD (taxminan 1 mln UZS)ga, naqshli zamsh sumkacha — 179 USD (taxminan 2 mln UZS)ga, koʻylak-koʻylak (libos-koʻylak) — 420 USD (taxminan 5 mln UZS)ga, kimono-jaket esa — 350 USD (taxminan 4 mln UZS)ga tushadi.
Stone city
- Foto muallifi: terina_g_
Instagram: @stonecity.uz
Ish tartibi: dushanba – juma, 10:00–19:00.
Manzil: Toshkent, Zarqaynar koʻchasi, 48.
Bu yerda an’anaviy milliy matolarni charm va denim bilan jasorat ila uygʻunlashtirgan holda zamonaviy kiyimlar tikiladi. Liboslar haddan tashqari etnik boʻlib qolmagan va kundalik shahar garderobiga osonlikcha moslashadi. Brendda sumkalar, koʻylaklar, liboslar, yubkalar va shimlarni topish mumkin.
Sumkalar narxi 650 ming soʻmdan boshlanadi, nimcha va yubkadan iborat toʻplam esa kamida 2 million 500 ming soʻmga tushadi.
Mursak
- Brend taqdim etgan surat
Instagram: @mursak.boutique.
Ish tartibi: har kuni, 10:00 – 20:00.
Manzil: Toshkent, Labzak koʻchasi, 12/1.
Brend dizaynerlari oʻzbek milliy liboslari tarixidan ilhomlanishadi. Toʻplamlarda issiq va yengil choponlar alohida oʻrin tutadi. Bu yerda an’anaviy chopon shunday qayta talqin qilinganki, u ham kundalik kiyimlar orasida, ham moda podiumlarida birdek munosib koʻrinadi. Mahsulotlar narxi 1 million 500 ming soʻmdan boshlanadi.
BIBI HANUM
Instagram: @bibihanumuz.
Ish vaqti: 10:00 – 19:00, shanba kunlari soat 18:00 gacha.
Manzil: Toshkent, Sagʻbon, 4, 30A-tor koʻcha.
Brendga 2006-yilda Muhayyo Aliyeva asos solgan — ishni onasining garajida boshlagan, 2015-yilda esa eski shaharda, Chorsu yaqinida ustaxona bilan birlashtirilgan doʻkon ochgan. Qoʻlda toʻqilgan ipak va paxta ikatidan tikishadi, matoni Fargʻona vodiysi hamda Navoiy viloyati ustalaridan olishadi, kiyimlarning bir qismi qoʻlda kashta qilib tikiladi. Buyurtma asosida tikish ham mavjud, narxlar esa taxminan 590 mingdan 8 million 260 ming soʻmgacha (50–700 dollar) boradi.
Konsept-storlar: bir tashrifda bir nechta brend
Agar mamlakat boʻylab sayohat qilishga vaqt boʻlmasa, barchasini birdaniga multibrend maydonlarida koʻrish mumkin.
Human House
Instagram: @humanhousegallery.
Ish vaqti: har kuni soat 11.00 dan 21.00 gacha.
Manzil: Toshkent shahri, Kichik Mirobod koʻchasi, 43-uy.
Ushbu art-makon va konsept-storda oʻzbek hunarmandlari hamda mustaqil dizaynerlarining ishlari jamlangan: ikatdan tayyorlangan kiyim-kechaklar va mualliflik taqinchoqlaridan tortib, qoʻl mehnati bilan yaratilgan keramika va uy toʻqimachilik mahsulotlarigacha. Bu yerda nafaqat mahalliy brendlar buyumlarini xarid qilish, balki mahorat darslariga kirish yoki ichki hovlida choy ichish ham mumkin.
Teplo Store
Instagram: @teplostore_2022.
Manzil: Toshkent sh., Nukus koʻchasi 31/2; Samarqand sh., Kaganat Mall, ikkinchi qavat.
Ish tartibi: har kuni soat 11:00 dan 21:00 gacha.
Butun Markaziy Osiyodan kiyim-kechak, aksessuarlar va uy-roʻzgʻor buyumlarining mahalliy brendlari jamlangan koʻp brendli konsept-stor. Bu yerga an’anaviy ikatdan tikilgan zamonaviy buyumlar, mualliflik shamlari, kosmetika va aksessuarlar uchun tashrif buyurishga arziydi.
Metrlab sotiladigan matoni qayerdan izlash kerak?
Xarid qilishdan oldin shuni yodda tutingki, qoʻlda toʻqilgan haqiqiy abr mato har doim faqat ensiz — eni 35 dan 50 sm gacha boʻlgan holda sotiladi. Agar siz standart fabrikaviy enli (140–150 sm) ikatni topsangiz, bu yo paxta yoki poliesterga ikat uslubida tushirilgan oddiy fabrikaviy print, yoki kamyob zamonaviy fabrikaviy jakkarddir, biroq aslo qoʻlda toʻqilgan asl mato emas.
Chorsu, Toshkent
Ish vaqti: har kuni, 8:00 – 19:30.
Manzil: Toshkent, Tafakkur koʻchasi, 57.
Poytaxtdagi eng tezkor variant: bir joyda yuzlab ranglar va naqshlar. Kamchiligi — sayyohlik rastalarida narx yuqoriroq, shuningdek, xonatlas va adras niqobi ostida sintetik printni osongina sotib olish mumkin. Shuning uchun bu yerda savdolashish mahoratingizni ishga soling va matoning orqa tomonini tekshiring.
“Yodgorlik” fabrikasi, Margʻilon
Ish tartibi: har kuni soat 8:00 dan 17:00 gacha.
Manzil: Margʻilon, Zuhro koʻchasi.
Kirish: 30 ming soʻm, ekskursiya uchun alohida toʻlaysiz.
Ishlab chiqarish jarayoni toʻliq koʻrsatiladi: ipak qurti pillasini chuvishdan tortib, eski dastgohlarda toʻqishgacha. Gid hamrohligidagi ekskursiyalar va fabrika qoshidagi doʻkon mavjud. Fabrika doʻkonidagi narxlar bozordagidan yuqoriroq, ammo qalbaki mahsulot xarid qildim deb xavotirlanmasangiz ham boʻladi.
Hunarmandchilikni rivojlantirish markazi, Margʻilon
Manzil: Margʻilon, Said Ahmad Xoʻja madrasasi.
XIX asr madrasasida joylashgan: hovlisida chinorlar, sobiq hujralarda esa qoʻl dastgohlari oʻrnatilgan ustaxonalar va bosma mato sexi bor. Odatda, usta ayollar ularning ishini tomosha qilishlariga e’tiroz bildirishmaydi.
Bu yerda alohida gid yoʻq, ma’lumot beruvchi lavhalar ham mavjud emas, shuning uchun jarayon haqida oldindan tushunchaga ega boʻlib kelgan ma’qul. Bu yerdan ipak ikatning bir metrini taxminan 118 ming soʻmdan, paxta matosidan tayyorlanganini esa 59 ming soʻmdan boshlab sotib olish mumkin. Toʻlov faqat naqd pulda, kartalar qabul qilinmaydi.
Margʻilonga qanday boriladi?
Toshkentdan Margʻilonga poyezdda besh soatda yoki samolyotda bir soatda (aeroportdan mashinada yana taxminan 30 daqiqa) yetib olish mumkin. Poyezd narxlari 200 ming soʻmdan, samolyotniki esa 300 ming soʻmdan boshlanadi. Fabrika qoshida mehmonxona faoliyat yuritadi, u yerda toʻxtash mumkin. Barcha tafsilotlarni +998905610105 telefon raqamiga qoʻngʻiroq qilib yoki sayt orqali bilib olish mumkin. Agar Fargʻona vodiysiga yetib borgan boʻlsangiz, albatta Fargʻona, Qoʻqon va Namanganga ham tashrif buyuring.
Toʻlov, savdolashuv, naqd pul
Oldindan bilib qoʻygan ma’qul boʻlgan bir nechta narsa:
- kichik ustaxonalarda va bozorda kartalar koʻpincha qabul qilinmaydi — yoningizda naqd soʻm olib yuring;
- bozorda savdolashish oʻrinli va kutilgan holat, brendlarning shourumlarida esa — yoʻq;
- chek soʻrang, ayniqsa qimmatbaho buyum yoki taqinchoq sotib olayotgan boʻlsangiz: u qaytarishda ham asqotadi;
- shourumlarda odatda kiyib koʻrish imkoni bor, ammo oʻlchamlar lineykasi uncha katta emas — kiyimlar koʻpincha bir-ikki nusxada tikiladi.
Ikatni qanday parvarish qilish kerak?
Ipak ikat — injiq mato, asosiy xavf esa yuvishda emas, balki rang chiqarishida: qoʻlda boʻyalgan buyumlarning boʻyogʻi suv bilan ilk aloqada ba’zan yuvilib ketadi.
- sof ipakdan tayyorlangan buyumlarni uyda yuvmasdan, kimyoviy tozalashga bering;
- aralash adrasni salqin suvda jun va ipak uchun mo‘ljallangan yumshoq vosita bilan qo‘lda yuvish mumkin, biroq avval ko‘zga tashlanmaydigan joyini — masalan, chokning ichki qismini tekshirib ko‘ring;
- siqmang va buramang: sochiqqa o‘rab, suvini shimdirib oling;
- soyada quriting, quyoshda ipak o‘ngib ketadi;
- minimal haroratda, paxtali mato orqali teskari tomonidan dazmollang;
- yangi buyumni birinchi marta kiyishdan oldin ho‘llamang, agar buyum to‘q rangli bo‘lsa — yomg‘irda och rangli kiyimlar ustidan kiymang.
