Nukusda nimalarni koʻrish kerak? Asosiy diqqatga sazovor joylar va qiziqarli maskanlar

Katta ehtimol bilan, siz Nukus haqida uchta narsani eshitgansiz: I. V. Savitskiy nomidagi san’at muzeyi, Orol dengizi yoʻlidagi oraliq bekat va Qoraqalpogʻiston Respublikasi poytaxti. Ammo mintaqa va shaharning oʻzi faqat muzey zallari va Moʻynoqqa sayohatlar bilan cheklanib qolmaydi. Nukusda Qizketken boʻyida sayr qilish, yozda koʻchadagi gazli suv bilan chanqoq bosish va haqiqiy qoraqalpoq oshxonasini tatib koʻrish yoqimli. Shahar yaqinida esa qadimiy shaharchalar, masalan, qoraqalpoq amazonkalari qal’asi — Qirqqiz qal’a qoʻrgʻoni, qadimiy maqbaralar va ilk odam qoʻrgʻoni boshlanadi. Mening ismim Feride, men Yo'lovchi travel-mediasi muharririman va Nukusni mahalliy aholi koʻzi bilan koʻrsatish maqsadida oʻz ona shahrim boʻyicha ushbu batafsil qoʻllanmani tuzib chiqdim.

Nukus qayerda joylashgan va sayyohlar nega Qoraqalpogʻiston poytaxtiga borishadi?

Nukus — Qoraqalpogʻiston Respublikasining poytaxti boʻlib, bu yerda 350 mingga yaqin aholi istiqomat qiladi. Shahar Amudaryoning oʻng sohilidagi pasttekislikda joylashgan, janub va sharq tomondan esa unga Qizilqum choʻli tutashib ketgan. Shahar maqomini 1932-yilda olgan, shu sababli bu yerdagi binolar asosan sovet davriga xosdir.

Ba’zi sayyohlar bu yerga dunyodagi ikkinchi eng muhim rus avangardi kolleksiyasi toʻplangan Savitskiy muzeyi uchun kelishadi. Boshqalar esa mintaqaning qadimiy qal’alari — Mizdaxkon, Chilpiq, Tuproqqal’a va boshqalarga borish maqsadida kelishadi. Katta qismi esa Orol dengizi qoldiqlari va sobiq Moʻynoq shahrini koʻrish uchun tashrif buyuradi. Ammo shaharda borib koʻrish mumkin boʻlgan yana koʻplab qiziqarli joylar mavjud.

Nukusda nimalarni koʻrish kerak? Asosiy diqqatga sazovor joylar

Shaharda Qoraqalpogʻiston haqida bilib olish uchun borish mumkin boʻlgan koʻplab turli muzeylar bor. Shaharda mana bu yerlarga borish mumkin.

I. V. Savitskiy nomidagi Davlat san’at muzeyi

• 
• 

Kirish: 20 ming soʻm, ekskursiya 80 ming soʻmdan boshlanadi.
Ish vaqti: 09:00 – 17:00 har kuni, dushanbadan tashqari.
Manzil: T. Kaipbergenov koʻchasi, 52.

Muzeyni koʻpincha “Sahrodagi Luvr” deb atashadi. Bunday nom uning ulkan kolleksiyasi tufayli paydo boʻlgan: bu yerda rus avangardining eng yirik toʻplami saqlanadi. Muzeyga 1966-yilda rassom va kolleksioner Igor Savitskiy asos solgan. U Qoraqalpogʻistonga Xorazm arxeologiya-etnografiya ekspeditsiyasi bilan birga kelib qolgan, shu yerda qolib, hamma narsani — arxeologik topilmalar, qoraqalpoq amaliy sanʼati buyumlari va rangtasvir asarlarini toʻplay boshlagan. Sovet yillarida avangardchilarning suratlari yoʻq qilingan, Igor Savitskiy esa quvgʻinga uchragan polotnolarni sotib olib, Nukusga olib ketgan. Olis Qoraqalpogʻistongacha sovet amaldorlari shunchaki yetib bormagan, shu sababli fuqaro Savitskiyga taqiqlangan kolleksiyani toʻplashga hech kim xalaqit bermagan.

Oʻz koʻzingiz bilan koʻrishingiz kerak boʻlgan suratlar orasida Vladimir Lisenkoning muzey norasmiy ramziga aylangan “Buqa” asari alohida ajralib turadi. Bu rassomning boshqa aksariyat asarlari yoʻq qilib yuborilgan, muallifning oʻzini esa sovet hokimiyati ruhiy kasalliklar shifoxonasiga joʻnatgan. Yaqinda “Buqa” muzeydan uncha uzoq boʻlmagan mahalliy uylardan birining fasadiga chizildi. Shuningdek, zallardan Mixail Kurzinning “Kapital” asari va Turkiston avangardi yulduzlari — Aleksandr Volkov hamda Oʻrol Tansiqboevlarning ishlarini albatta topib tomosha qiling.

Muzey qoraqalpoq rassomlarining eng yirik rangtasvir kolleksiyasiga ega. Igor Savitskiy mahalliy mualliflarni shaxsan qoʻllab-quvvatlagan va rivojlantirgan, shuning uchun Qidirboy Saipov, Jolliboy Izentayev va Amangeldi Otaboyevlarning ishlarini albatta koʻring — ular mintaqa madaniyati va turmush tarzini ajoyib tarzda aks ettiradi.

Aytgancha, har oyning birinchi yakshanbasida muzeyda ochiq eshiklar kuni oʻtkaziladi — kirish hamma uchun bepul. 18 yoshgacha boʻlgan maktab oʻquvchilari esa seshanba va juma kunlari bepul kirishlari mumkin.

Qoraqalpogʻiston tarixi va madaniyati davlat muzeyi

Kirish: 20 ming soʻm, ekskursiya 10 ming soʻmdan boshlanadi.
Ish vaqti: har kuni soat 09:00 dan 17:00 gacha, dushanbadan tashqari.
Manzil: Sobir Kamolov koʻchasi, 24-uy.

Ushbu muzey Savitskiy muzeyidan 15 daqiqalik piyoda yoʻlda joylashgan. U Markaziy Osiyodagi eng qadimiy muzeylardan biri: 1929-yilda tashkil etilgan boʻlib, Toʻrtkoʻldagi kichik oʻlkashunoslik koʻrgazmasidan boshlangan. Hozirda kolleksiyada 80 mingdan ortiq eksponat mavjud va men bu yerga barchaga kirib koʻrishni qatʼiy tavsiya qilaman.

Sevimli zalim — Orolboʻyi tabiati: noyob va qirilib ketgan hayvonlar hamda qushlarning, shu jumladan Turon yoʻlbarsining tulumlari. Qoraqalpogʻistonga poyezdda yoki samolyotda kelganingizda, atrofda faqat choʻl bor va bu yerda hech qanday jonivor yoʻqdek tuyulishi mumkin. Ammo ular pastak toʻrangʻil (terakning bir turi) va yulgʻun (tamarisk) butalarida sizdan berkinib yotadi.

Mintaqa tarixi haqida soʻzlab beriladigan arxeologiya zaliga ham kirib oʻting. Qoraqalpogʻiston hududida turli xalqlar yashagan va turli dinlar mavjud boʻlgan. Ekskursiya davomida zardushtiylik qal’alari, Qadimgi Xorazm tarixi, bu yerga surgun qilingan staroobryadchilar manzilgohlari va, albatta, qoraqalpoqlarning hayoti haqida bilib olasiz. Eng qiziqarli zallardan biri — etnografik zal: bu yerda liboslar, qurol-yarogʻlar, musiqa asboblari hamda tabiiy oʻlchamdagi otning metall shakliga oʻrnatilgan ot anjomlari namoyish etilgan. Birinchi qavatda esa ichiga kirish mumkin boʻlgan “qora uy” (oʻtov) qad koʻtarib turibdi.

Bozorboy Serekeyev uy-muzeyi

Kirish: 20 ming soʻmdan boshlanadi.
Ish tartibi: har kuni 09:00 – 19:00.
Manzil: Oqkoʻl koʻchasi, 24.

Bozorboy Serekeyev — asarlari Toshkent muzeylarida, Savitskiy toʻplamida hamda xorijiy galereyalarda saqlanayotgan Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan rassomdir. Ushbu xususiy muzey shahar chekkasida, aynan usta yashagan xonadonda ochilgan.

Birinchi qavatda Serekeyevning soʻnggi yillarda chizgan suratlari galereyasi faoliyat yuritmoqda. Ularda rassom naturaga xos aniqlikdan yirik, ekspressiv boʻyoq surtmalariga oʻtgan holda qoraqalpoq folklor motivlari va zamonaviy sanʼatni dadil uygʻunlashtirgan. Portretlarga albatta eʼtibor qarating — muallif qahramonlarning milliy feʼl-atvorini hamda ichki qudratini hayratlanarli darajada aniq yetkaza olgan. Shuningdek, bu yerda Serekeyev toʻlaqonli tasviriy sanʼat obyektlariga aylantirgan naqshinkor tomoshqovoqlar (qimiz va ayron uchun anʼanaviy idishlar) namoyish etilgan. Ikkinchi qavatda esa ustaxona joylashgan. U 2017-yilda, rassom vafot etgan paytda qanday boʻlsa, xuddi shunday holatda qoldirilgan: bu yerda uning moʻyqalamlari, palitralari yotibdi va molberti turibdi.

Amet va Ayimxan Shamuratovlar uy-muzeyi

• 
• 
• 
• 
• 
• 

Kirish: 10 ming soʻmdan boshlab.
Ish tartibi: har kuni 09:00 – 20:00.
Manzili: Jipek Joli koʻchasi, 6-uy.

Bu Nukusdagi 1998-yilda ochilgan yana bir xususiy muzeydir. Amet Shamuratov — taniqli qoraqalpoq yozuvchisi, tarjimon va Qoraqalpogʻiston Yozuvchilar uyushmasi raisi. Ayimxon Shamuratova — SSSR xalq artisti unvoniga sazovor boʻlgan birinchi va yagona xonanda hamda aktrisa. Muzey er-xotin xotirasiga oilasi tomonidan tashkil etilgan boʻlib, hozirda bu mintaqa hayoti va madaniyatini aks ettiruvchi juda shaxsiy ekspozitsiyadir. Koʻrgazma uchta zalni egallaydi.

Ushbu juftlik tarixi orqali butun Qoraqalpogʻistonning davri va turmush tarzini koʻrish mumkin. Bu yerda Ametning qoʻlyozmalari, eski fotosuratlar, shuningdek, Ayimxon teatr sahnasida kiygan yorqin tarixiy sahna liboslari saqlanadi. Xonadon egalari tomonidan toʻplangan anʼanaviy qoraqalpoq turmush buyumlari va massiv zargarlik buyumlarining boy kolleksiyasi alohida eʼtiborga loyiqdir.

Berdaq muzeyi va uning nomidagi teatr

Kirish: 20 ming soʻmdan boshlab.
Ish tartibi: har kuni 09:00 – 17:00, dushanbadan tashqari.
Manzili: Ch. Abdirov koʻchasi, 1 (Qoraqalpoq davlat universiteti yonida).

Avvalo Berdaqning oʻzi haqida — busiz muzey shunchaki gumbazli binoday tuyuladi. Berdaq taxallusi bilan ijod qilgan Berdimurod Qargʻaboy oʻgʻli — XIX asr shoiri boʻlib, u zamonaviy qoraqalpoq adabiy tilining asoschisi sanaladi. “Shejire” (“Shajara”) dostonida Berdaq qoraqalpoqlarning nasl-nasabini tahlil qilgan hamda turkiy xalqlar haqida maʼlumotlar toʻplagan, shu bois uni xalqning birinchi tarixchisi deb ham atashadi. Berdaq baxshi — oʻz dostonlarini musiqa joʻrligida ijro etgan dostonchi boʻlgan va bu borada nafaqat qoraqalpoqlar, balki qoʻshni oʻzbek hamda turkmanlar orasida ham mashhur boʻlgan. 

Muzeyda qoraqalpoq adabiyoti tarixi jamlangan: folklordan tortib ogʻzaki eposgacha, klassikadan XX asr mualliflarigacha. Qoʻlyozmalar zaliga albatta kiring: bu yerda arab, fors va boshqa turkiy tillardagi yozma yodgorliklar jamlangan. Aytgancha, bu yerda ham milliy taqinchoqlar va liboslar, maishiy buyumlar hamda arxeologik topilmalar mavjud. 

Bu yerga Savitskiy nomidagi muzey hamda oʻlkashunoslik muzeyidan soʻng keling: u yerlarda qoraqalpoqlar qanday yashagani va qoʻl mehnati bilan nimalar yaratgani koʻrsatilsa, bu yerda — nimalar yozgani va kuylagani namoyish etilgan. Bu yerda sizga mening sevimli dostonlarim — “Qirq qiz” va “Shahriyor”, shuningdek, qoraqalpoq folklori haqida soʻzlab berishadi. Taxminan bir soat vaqt ajrating. 

Berdaq nomidagi teatr

• 

  Teatrning rasmiy ijtimoiy tarmoqlaridan olingan surat
• 
• 

Chiptalar: 150 ming soʻmdan boshlab.
Ish tartibi: har kuni 10:00 dan 22:00 gacha.
Manzil: Ernazar Olakoʻz koʻchasi, 1. 

Muzeydan alohida holda Berdaq nomidagi Qoraqalpoq davlat akademik musiqali teatri faoliyat yuritadi. Bu yerda milliy musiqali dramalar, qoraqalpoq madaniyatining tarixiy shaxslari, jumladan, Berdaqning oʻzi haqidagi spektakllar hamda oddiy hayot toʻgʻrisidagi zamonaviy pyesalar namoyish etiladi. Ular qoraqalpoq tilida ijro etiladi, biroq musiqiy qismini — orkestr, vokal, milliy cholgʻu asboblarini tilsiz ham tushunish mumkin. Syujetni toʻliq anglamasangiz ham, qoraqalpoq sahnasining qanday jaranglashini eshitasiz. Repertuarni berdax-teatr.uz saytidan va @berdaq.teatr Instagram sahifasidan topishingiz mumkin.

Qizketken (Doʻstlik) kanali qirgʻogʻi

Kirish: bepul.
Ish tartibi: kechayu kunduz.
Manzil: Yernazar Olakoʻz koʻchasi, 17/19, Markaziy bozor ortida.

Hozirda kanal rasman Doʻstlik deb ataladi, biroq mahalliy aholi uni eski nomi — Qizketken deb ataydi. U oʻtgan asrning 30–40-yillari boʻsagʻasidayoq qazilgan boʻlib, oʻshandan beri butun shahar boʻylab oqib oʻtuvchi Nukusning asosiy suv arteriyasi vazifasini oʻtab kelmoqda.

Avvalgi nomi “qiz choʻkib ketgan” deya tarjima qilinadi va bu gʻamgin afsona bilan bogʻliq. Aytishlaricha, kanalda bir boy biyning qizi choʻkib ketgan emish. Bu hodisa roʻy berayotganda, u bor kuchi bilan qirgʻoqda oʻsib turgan qamishni tishlari bilan tishlab ushlab qolgan ekan. Uning tish izlari oʻsimlikda umrbod muhrlanib qolgan deb ishoniladi. Haqiqatan ham, atrofda oʻsadigan qamishlarning barglarida oʻziga xos botiqlarni ilgʻash mumkin.

Sohilboʻyi Markaziy bozordan unchalik uzoq boʻlmagan joyda joylashgan. Bozorga qadar yetib olib, soʻngra qirgʻoqqa piyoda borishni maslahat beraman. Bu yerda charxpalak, kafelar va favvoralar mavjud. Kechqurun suv boʻyida yoqimli va salqin boʻladi, shu sababli, agar Nukusga yilning issiq faslida kelgan boʻlsangiz, bu yerga sayr qilish uchun albatta keling.

Amudaryo

• 
• 

Kirish: bepul.
Ish tartibi: kechayu kunduz.
Manzili: Xoʻjayli shoh koʻchasi, 3/1.

Amudaryo — Markaziy Osiyoning qachonlardir Orolni toʻldirib turgan eng yirik daryosidir. Hozir Nukus yoki Xoʻjaylida daryo joʻshqin bahaybat suv arteriyasiga oʻxshamaydi, faqat kichik tarmoqlargina qolgan. Daryo ustidan Xoʻjayli tomon qurilgan koʻprikdan oʻtayotganda esa faqat past boʻyli daraxtlar oʻsgan huvillagan yerlarni koʻrasiz — Amudaryoning tubida yulgʻun va saksovul oʻsmoqda. Oqim boʻylab quyi tomon, Moʻynoqqa qarab daryo asta-sekin qurib boradi va Orol dengiziga umuman yetib bormaydi.

Bu yerda koshin yoki asfalt yotqizilgan saranjom qirgʻoqboʻyi yoʻq, sohilida qamishzorlar va qum tillari choʻzilib yotibdi. Falokat koʻlamini his qilish uchun shunchaki daryo tubiga tushishning oʻzi kifoya. 

Markaziy bozor

• 
• 
• 
• 

Kirish: bepul.
Ish tartibi: har kuni 09:00–19:00.
Manzil: Yernazar Alako‘z ko‘chasi, 17/19.

Yevropada barcha yoʻllar Rimga olib borsa, Nukusda ular Markaziy bozorga olib boradi. Deyarli barcha avtobus va marshrutkalar bozorga qadar boradi. Bu yerda hamma narsani topish mumkin: oziq-ovqat, kiyim-kechak, esdalik sovgʻalari, maishiy texnika va mahalliy mahsulotlar. Bozor yopiq pavilyon va ochiq savdo rastalariga boʻlingan. Yopiq pavilyonda toroqning — Qoraqalpogʻistonda qurtni shunday atashadi — barcha turlari sotiladi. Bu yerda turli xil turlarni topish mumkin: klassik dudlanganidan tortib noyob qovunlisigacha. Qovunlisini Oʻzbekistonning boshqa hech bir joyidan topa olmaysiz. U tez buziladi, shu sababli uni doʻstlarga sovgʻa sifatida olib borish faqat parvoz juda qisqa boʻlsagina nasib qiladi.

Aynan shu pavilyonda koreys oshxonasi rastalari joylashgan boʻlib, u yerdan pyagodegina salatlar xarid qilish mumkin. Qoraqalpogʻistonda tarixan katta koreys diasporasi yashagan va u mahalliy oshxonaga kuchli taʼsir koʻrsatgan. Yopiq bozorning orqasidanoq hazilomuz tarzda “rentgen manti” deb ataladigan mahalliy mantilar sotiladigan pavilyonni qidiring. Hammasi uning ichiga juda kam qiyma solinishi va xamiri juda yupqa yoyilishidadir: agar mantini yorugʻlikka tutsangiz, u tom maʼnoda shaffof koʻrinadi.

Noodatiy mahalliy mahsulotlardan aqsaulaq (lavashga oʻxshash yupqa kesilgan xamir) va gurbek yoki jambilsha navli xushboʻy qoraqalpoq qovunlarini sotib oling. Ulardan anʼanaviy taomlar — yangi uzilgan qovun va xamir taʼmini uygʻunlashtiradigan qawın aqsaulaq hamda shunchaki shoʻrvali aqsaulaq tayyorlanadi. Kuzda bozorda suu asqabaq qovogʻi sotiladi. Uni kesishga qaror qilganingizda ehtiyot boʻling: bu qovoqning poʻsti juda qattiq boʻladi. Ilgari uning eti olinib, quritilgan va mevasidan suv saqlash uchun pishiq idish sifatida foydalanilgan. Pishiriqlardan esa zagʻora — baʼzan qovoq qoʻshiladigan juweri (oqjoʻxori) unidan tayyorlangan non, shuningdek, piyozli qatlama non — patir olish mumkin.

Koʻhna qal’a

Kirish: bepul.
Ish vaqti: har kuni 09:00-19:00.
Joylashuvi: Aqbetkey koʻchasi, 37A.

Bu “Eski shahar” deb ataladigan butun boshli tuman boʻlib, bu yerda Xoʻjayli, Mizdahxon va Moʻynoq tomon yoʻl oladiganlar uchun moʻljallangan oʻzining kichik bozori bor. Hatto bu yoʻnalishlar boʻylab borishni rejalashtirmagan boʻlsangiz ham, bu yerga faqat bir narsa — mashhur dudlangan baliq uchun kelish arziydi. Uni butun Oʻzbekiston boʻylab bilishadi va qadrlashadi — ushbu tansiq taomni sovgʻa sifatida deyarli hamma uchun olib ketishadi: hatto talabalar ham oʻqituvchilarning koʻnglini olish uchun (hazil) sotib olishadi, mahalliy aholi esa boshqa mamlakatlar va viloyatlardagi hamkasblari hamda qarindoshlariga joʻnatishadi. Dudlangan kema baliq (sudak), zogʻora baliq (sazan) yoki laqqa baliq xarid qilish mumkin.

Nukus atrofida nimalarni koʻrish mumkin?

Qadimiy shahar xarobalari shahardan tashqarida joylashgan. Jamoat transportida yetib borolmaysiz, shuning uchun bir kunga haydovchisi bilan birga mashina oling yoki ekskursiyaga boring.

Mizdaxkon arxeologik majmuasi va G’ovur-qal’a

Mizdaxkon arxeologik-meʼmoriy majmuasi Xoʻjayli shahri yaqinida joylashgan (hudud nomi “ziyoratchilar yurti” deb tarjima qilinadi). Bu antik davrdan to soʻnggi oʻrta asrlargacha boʻlgan qabrlarni oʻz ichiga olgan qadimiy nekropol hisoblanadi.

Majmua hududida nimani koʻrish mumkin?

• Maqbaralar va muqaddas qadamjolar. Tepaliklarda e’zozlanadigan Shomun-nabi va Nozimxon-sulu maqbaralari, shuningdek, Oltin O‘rda karvonsaroyining xarobalari joylashgan. Bu manzillar haqida ziyorat uchun muqaddas joylar to‘plamida so‘zlab bergan edik;
• Jomart-qassob tepaligi. Rivoyatga ko‘ra, Jomart olijanob qassob bo‘lib, dahshatli ocharchilik yillarida odamlarga tekinga go‘sht tarqatgan. U chorvadorlarning homiysi hisoblanadi, shuning uchun mollari kasallanganda uni ushbu joy atrofida uch yoki yetti marta aylantirishadi. Shuningdek, tadqiqotchilar Jomartni Amudaryoning qadimiy o‘zani bo‘yida dafn etilgan zardushtiylikdagi ilk inson — Gayomard bilan bog‘laydilar. Rivoyatlarga ko‘ra, mazkur tepalikning o‘zi esa avliyo vafotidan oldin har bir keluvchidan qabriga bir siqimdan tuproq olib kelishni vasiyat qilgani sababli paydo bo‘lgan;
• “Oxirzamon soati”. Xalfa Yerejep maqbarasi xarobalarini shunday atashadi. Ushbu obida bilan qadimiy bir afsona bog‘liq: aytishlaricha, har yili uning devoridan bittadan g‘isht tushib boradi — oxirgisi qulab tushganida esa qiyomat qoyim bo‘ladi;
• G’ovur-qal’a. Nekropoldan bir yarim kilometr g‘arbda antik G’ovur-qal’aning xarobalari joylashgan. Mazkur inshoot Qoraqalpog‘istonning boshqa qadimiy obidalariga qaraganda yomonroq saqlangan, shu sababli qal’a devorlariga chiqmagan ma’qul. Darvoqe, aynan shu yerda men ilk bor o‘zimni Indiana Jonsdek his qildim va juda ko‘p qadimiy sopol hamda idish-tovoq parchalarini topib oldim. To‘g‘ri, majmua hududidan asori-atiqalarni olib chiqib ketish taqiqlanadi. Ularni tomosha qiling, suratga oling va joyiga qo‘ying.

Yodda tutingki, Mizdaxkon — bu faol qabriston va muqaddas ziyoratgohdir. Yopiq kiyim tanlang (yelka va tizzalar yopiq boʻlishi kerak) hamda sukunat saqlang.

Chilpiq qal’a

Avval aytib oʻtganimdek, Qoraqalpogʻiston — asrlar davomida turli dinlar va madaniyatlar tutashgan makondir. Bunga eng asosiy va qadimiy dalillardan biri — Chilpiq minorasidir. Bu balandligi 35–40 metr boʻlgan ulkan loy tepalikka oʻxshash zardushtiylik daxmasi yoki “sukut minorasi”dir.

Zardushtiylar yerni muqaddas deb bilishgan va uni dafnlar bilan bulgʻashmagan: jasadlar daxma choʻqqisida qoldirilgan, tozalangan suyaklar esa maxsus idishlar — ossuariylarga solingan. Ular inshootning ichidan ham, uning atrofidan ham topilgan boʻlib, artefaktlarning bir qismi hozirda Nukus va Toshkent muzeylarida saqlanmoqda. Keyinchalik, IX–XI asrlarda daxmadan signal minorasi sifatida foydalanilgan.

Tepalik choʻqqisiga zina olib boradi. U yerga erta tongda koʻtarilgan ma’qul: tepalikda soya-salqin joyning oʻzi yoʻq, shu sababli kunduzi quyosh ostida tezda issiq boʻlib ketadi. Va xavfsizlik haqida mutlaqo unutmang: garchi inshoot bu yerda koʻp asrlar davomida saqlanib turgan boʻlsa-da, chetiga yaqin borish xavflidir, yomgʻir paytida esa hoʻl loyda toyib ketish juda oson.

Qadimiy qal’alar

Ayozqal’a

Agar arxeologiya va tarixni sevsangiz, Qoraqalpogʻiston — siz uchun jannat. Bu yerda, aynan Qizilqum sahrosining qumliklarida koʻrish mumkin boʻlgan oʻnlab qadimiy loy qalʼalar qad rostlab turibdi. Ularning aksariyat qismini 1937-yildan 1991-yilgacha shu yerda faoliyat yuritgan arxeolog Sergey Tolstovning Xorazm ekspeditsiyasi topgan. Qalʼalarga yetib olish uchun mashina ijaraga olish qulayroq.

Tuproqqalʼa 

Ellikqal’a tumanidagi “Tuproq qal’a” — maydoni 120 gektardan ortiq boʻlgan ulkan qadimiy shahar oʻrnidir. Milodiy II–III asrlarda Tuproq-qal’a Afrigʻiylar sulolasi davrida Xorazmning poytaxti boʻlgan deb hisoblanadi. Uning ichida balandligi 40 metr boʻlgan, 150 ta xonadan iborat ulkan saroy qad rostlagan edi. Qazishmalar chogʻida arxeologlar u yerdan ellinistik (qadimgi yunon) uslubidagi haykallar va tasviriy san’at namunalarini topdilar. Boz ustiga, antik san’at bilan nafaqat hukmdorlar, balki oddiy shahar aholisi ham oʻz uylarini bezatgan.

Qizil-qalʼa 

Yonginasida sakkiz metrli devorlarga ega, Tuproqqal’a istehkomlari tizimiga kirgan sobiq harbiy garnizon — Qizilqal’a joylashgan. Mahalliy afsonaga koʻra, bu ikki qal’ani maxfiy yerosti yoʻli bogʻlab turadi. Qizilqal’a poytaxtni koʻchmanchilarning bosqinlaridan himoya qilgan va to Chingizxon kelguniga qadar xizmat qilgan.

Ayozqal’a

Yana 20 kilometr yursangiz, Ayozqalʼaga yetib borasiz. Bu Kushon podsholigi chegaralarini himoya qilgan butun bir istehkomlar majmuasidir. Uning eng hayratlanarli qismi dushmanlarni uzoqdanoq payqash va qoʻshnilarga xabar yetkazish maqsadida 40 metrli tepalik ustiga barpo etilgan. Qalʼaning xom gʻishtdan tiklangan ikki qavat devori bor: tashqi devorning balandligi 10 metrga yetadi, har 10–13 metrda esa yarim doira shaklidagi minoralar qad rostlagan. Qalʼaning nomi oʻzining aql-zakovati tufayli adolatli hukmdor — Ayozbiyga aylangan Ayoz ismli kambagʻal, ammo dono choʻpon haqidagi mashhur turkiy rivoyatga borib taqaladi.

Qirqqiz qalʼa

Sevimli maskanim — qadimiy Qirqqiz qalʼa shahar xarobasiga yetib keldik. Arxeologlar uni 1938-yilda topishgan boʻlib, tadqiqotchilarning farazlaridan biriga koʻra, mazkur majmua Xorazm hukmdorlarining shahar tashqarisidagi qarorgohi yoki mustahkamlangan qasri vazifasini oʻtagan. Toʻgʻri burchakli shaklga ega ushbu inshoot ikki yarusli kamonsimon shinaklari boʻlgan xom gʻishtli devorlar bilan oʻrab olingan.

Biroq xalq rivoyatlarida bu loy xarobalar qoraqalpoq amazonkalari — qoʻrqmas Guloyim va uning ona yurtini chet el bosqinchilaridan himoya qilgan qirq nafar jangchi dugonasi haqidagi afsona bilan bogʻlanadi. Eposda Guloyim va uning lashkari uchun maxsus qurilgan shahar tashqarisidagi mustahkamlangan qalʼa — Miveli («hosildor») qalʼasi tilga olinadi. Rivoyatga koʻra, aynan shu yerda qizlar harbiy sanʼatni oʻrganishgan, ot choptirishgan va yurt mudofaasiga hozirlik koʻrishgan. Xalq ogʻzaki ijodida ushbu qalʼa timsoli aynan Qirqqiz qalʼa arxeologik yodgorligi bilan bogʻlanadi.

Orol dengizi va Moʻynoqdagi kemalar qabristoni

• 
• 
• 
• 
• 
• 

Qachonlardir Moʻynoq Orolning janubiy sohilidagi port-shahar boʻlgan, uning baliq konservalash kombinati esa qoʻshni respublikalarni mahsulot bilan taʼminlab turgan. Hozir suv chekingan va shahardan to suvgacha oʻnlab kilometrlik choʻl choʻzilib yotibdi. Bu yerga “Kemalar qabristoni”ni koʻrish, Orolning haqiqiy sohiliga yetib borish yoki “Stixiya” musiqa festivalida boʻlish uchun kelishadi.

Moʻynoqda Orol dengizi muzeyi bor. Ekspozitsiyadan mintaqa tarixiga bagʻishlangan eski fotosuratlar, arxiv hujjatlari va ashyolar oʻrin olgan. Ilmiy nuqtai nazardan Orol ulkan koʻl boʻlgan, dengiz deb esa faqat oʻlchamlari tufayli atalgan. Muzey yonida mayoq bor, u “Stixiya” elektron musiqa festivali vaqtida bezatilgan. Tomosha maydonchasi va mayoqning qoq tagida “Kemalar qabristoni” joylashgan. Aslida bular kema ham emas, barjalar boʻlib, ularni 2010-yilda BMT Bosh kotibi Pan Gi Munning tashrifi munosabati bilan yigʻib, oʻsha yerga qoʻyishgan. Shu bois suv chekingach, kemalar oʻsha yerda qolib ketgan deb oʻylamang — bu aksariyat jihatdan butaforiya. 

Haqiqiy Orol dengiziga sayohat

Shoʻrxok Qoraumbet

Orol qoldiqlarini koʻrish uchun dengiz tubi va Ustyurt platosiga yoʻl olishga toʻgʻri keladi. Yoʻl qumliklar va shoʻrxoklar boʻylab oʻtadi, shu sababli faqat yoʻltanlamas avtomobillarda harakatlanish mumkin. Orol dengiziga ekspeditsiya uyushtirishda Nukusdagi sayyohlik agentliklari yordam beradi, bunday turlarning narxi esa 250 USD (taxminan 3 mln UZS)dan boshlanadi. Sohilning oʻzida oʻtovlar lageri jihozlangan: bu yerda tunab qolishadi, shoʻr suvda choʻmilishadi va yogʻoch pirs boʻylab sayr qilishadi.

Keling,  bunday qilamiz: sizdan  Aviasales.uzʼga obuna bo’lish,  bizdan esa — hurmat va ehtirom

Telegram

Instagram

Nukusda nimalarni tatib koʻrish kerak?

• 
• 
• 

  Shelpek
• 

  Gurtik
• 

  Baliq qarma
• 

  Baliq palov

Qoraqalpoq oshxonasi — bu mintaqa tabiati va tarixining yaqqol aksidir. Bu yerda qaynatilgan goʻsht, quyuq xamir, Amudaryoning daryo baligʻi hamda joʻxori donidan tayyorlanadigan toʻyimli taomlar koʻp.

Qoraqalpogʻistonda qanday taomlarni tatib koʻrish kerak:

• Gurtik — bu qoraqalpoqcha beshbarmoqdir. Asosiy tansiq taom kurka goʻshti bilan pishirilgan gurtik hisoblanadi — uning goʻshti oʻta mayin chiqadi;
• Turama — odatda mehmondorchilikning ertasiga tayyorlanadigan taom: mayda toʻgʻralgan qaynatilgan xamir va goʻsht ustiga quyuq shoʻrva quyiladi va umumiy idishda dasturxonga tortiladi;
• Jueri gurtik — joʻxori (sorgo) unidan tayyorlanadigan chuchvara/choʻzma (klyotska). Donning oʻziga xos xususiyatlari tufayli xamir boʻlaklari zich, toʻq rangli va oʻziga xos yongʻoq taʼmiga ega boʻladi;
• Aqsaulaq — juda yupqa yoyilib qaynatilgan xamir boʻlib, u eng yupqa lavash yoki uzun lagʻmonni eslatadi. Odatda u yogʻli goʻsht shoʻrvasi bilan tortiladi, qovun pishigʻida esa noyob desert — qovun aqsaulaq tayyorlanadi: qaynoq xamir yangi uzilgan shirin qovun yoki qovun murabbosi bilan birga dasturxonga tortiladi;
• Fitchi — qiymalangan goʻsht va piyozli qiyma bilan toʻldirilgan dumaloq, yopiq pirog;
• Mayek boʻrek (tuxum barak) — tuxumli qiyma solingan chuchvara (varenik);
• Qovurdoq — qovurilgan goʻsht va jigar-buyrak (submahsulotlar) boʻlaklari boʻlib, ular kartoshka yoki yangi yopilgan non boʻlaklari bilan tortiladi;
• Qovurilgan daryo baligʻi — Qoraqalpogʻistonda albatta Amudaryo zogʻora baligʻi (sazan), laqqa yoki sudak baligʻini tatib koʻrish lozim. Baliq koʻp yogʻda qarsildoq tilla rangga kirguncha qovuriladi;
• Baliq qarma — quyuq baliq boʻtqasini eslatuvchi anʼanaviy toʻyimli taom: qaynatilgan baliq joʻxori unidan tayyorlangan maydalangan xamir bilan aralashtiriladi va shoʻrva quyiladi;
• Zogʻora non. Joʻxori unidan tayyorlanadigan anʼanaviy non. U toʻq rangli va zich boʻladi, kuzda nonga oshqovoq yoki oʻrik murabbosi qoʻshilishi ham mumkin.

Agar mahalliy aholi vakili bilan tanishishning iloji boʻlsa, undan ishek qarın (ichki aʼzolar) bilan manti tayyorlab berishini iltimos qiling. Nukusdagi umumiy ovqatlanish joylarida bu taomni deyarli topib boʻlmaydi — uni faqat uyda pishirishadi. Manti mayda toʻgʻralgan ichki aʼzolar (qorin va ichak-chovoq), piyoz hamda ziravorlardan iborat qiyma bilan tayyorlanadi. Manti sershira, toʻyimli boʻlib pishadi va uy qatigʻi bilan birga qoʻshib yeyilsa — shunchaki haqiqiy tansiq taomga aylanadi. 

Yozda sayohat qilganda ob-havoni yodda tuting: qirq darajali jazirama oʻrganilmagan yogʻli ovqatlar va sut mahsulotlari bilan birga oshqozon uchun sinovga aylanishi mumkin. Sinalgan joylarni tanlang va shishadagi suvdan iching.

Nukusga qanday borish mumkin?

Samolyot 

Qoraqalpogʻiston poytaxtiga yetib borishning eng tez yoʻli — samolyotda. Nukus aeroporti shahar hududida joylashgan, shuning uchun markazgacha bor-yoʻgʻi oʻn daqiqada yetib borish mumkin. Toshkentdan toʻgʻridan-toʻgʻri reyslarni Uzbekistan Airways va Centrum Air aviakompaniyalari amalga oshiradi. Parvoz bir yarim soatcha davom etadi, chiptalar narxi esa 600 ming soʻmdan boshlanadi.

Poyezd

Agar hech qayerga shoshilmayotgan boʻlsangiz va mamlakatni derazadan tomosha qilishni istasangiz, poyezdni tanlang. Toshkent Markaziy temir yoʻl vokzalidan Nukusgacha kunduzi va kechasi uchta poyezd qatnaydi, yoʻl esa taxminan 17–19 soat davom etadi. Platskart chiptalari 250 ming soʻmdan boshlanadi, ularni Uzbekistan Railways saytidan xarid qilish mumkin.

Avtobus

Nukusga yetib olishning yana bir arzon usuli — shaharlararo yotoqli yoki oʻrindiqli avtobusdir. Transport har kuni “Olmazor” metro bekati yaqinidagi “Toshkent” avtovokzalidan joʻnaydi. Yoʻl 16–18 soat davom etadi, chipta narxi esa 200 ming soʻmdan boshlanadi. Jadvalni avtovokzal.uz saytida aniqlashtirish mumkin.

Taksi va mashina

Qoraqalpogʻistonga mashinada borish taxminan 15 soat davom etadi. Yoʻnalishdagi taksilar “Olmazor” metrosi va Ippodrom bozori yaqinidagi avtoturargohda toʻplanadi. Mashinada bitta oʻrindiq narxi 300 ming soʻmdan boshlanadi. Uzoq tungi yoʻl sababli haydovchilar toliqadi, shu bois yoʻlga chiqishdan oldin haydovchining yaxshi uxlab olganini albatta surishtiring va yoʻlda dam olish uchun toʻxtashni soʻrashdan tortinmang.

Nukusda qayerda tunash mumkin?

Jipek Joli mehmonxonasi

Band qilishdan oldin yodda tutingki, aprel–may va sentyabr–oktyabr oylari uchun yuqori mavsum sababli xonalar tezda tugab qoladi. Agar Moʻynoqdagi “Stixiya” festivaliga borayotgan boʻlsangiz, Nukusdagi turar joyni ham oldindan band qiling — koʻplab ishtirokchilar aynan shu yerda toʻxtashadi. 

Nukusga qachon borgan ma’qul?

Qoraqalpogʻistonda iqlim keskin kontinental va quruq: yozda bu yerda kuchli jazirama hukm suradi, qishda esa qattiq sovuqlar boʻladi. Shaharlarda va ochiq joylarda deyarli doim shamol esib turadi: yozda u issiq va quruq, qishda esa — izgʻirin va sovuq.

• Aprel — may. Eng yaxshi vaqt: hali issiq emas, choʻl yam-yashil, qal’alar va Moʻynoqni tomosha qilish qulay;
• Iyun — avgust. Jaziramani choʻqqisi. Qal’alar boʻylab ekskursiyalar sinovga aylanadi, sayr qilish faqat erta tongda va quyosh botganidan keyin mumkin. Qulayligi — bu vaqtda “Stixiya” oʻtkaziladi;
• Sentyabr — oktyabr. Ikkinchi qulay mavsum: issiq qaytadi, bozorlarda qovun va uzum toʻkin boʻladi;
• Noyabr — mart. Sovuq va shamolli, biroq muzeylarda hech kim boʻlmaydi.

Agar shahar tashqarisiga yoki choʻlga yoʻl olsangiz, oʻzingiz bilan albatta yetarli miqdorda ichimlik suvi zaxirasi, bosh kiyimlar va quyoshdan saqlovchi krem oling.

Nukusdan nima olib kelish mumkin?

• 
• 
• 

Kumush taqinchoqlar. Qoraqalpoq zargarlari an’anaviy tarzda kumush bilan ishlagan, naqsh va shakllarning oʻzi esa himoya ma’nosini kasb etgan — bular salomatlikni asrash va naslni davom ettirish uchun tumorlar boʻlgan. Shekeleklar, ziraklar, bilaguzuklar — qoraqalpoqcha “kóz bilezik” hamda massiv taqinchoqlar — haykallarni xarid qilish mumkin.

Toʻqimachilik va kashtachilik. Qoʻlda naqsh tushirilgan hamyonlar, taqiya, saukele, roʻmol va choponlarni xarid qiling. @milliykiyimlernur,  @inddi_fry doʻkonlaridan hamda “Sultonbek” savdo majmuasidan qidiring.

Milliy musiqa cholgʻulari. Bu yerda torli, puflama va zarbli cholgʻularning turli xillarini sotib olish mumkin: qobiz, gʻijjak, dutor, shinqobiz, balaman (qoʻshtilli, dudukka yaqin puflama cholgʻu) va sazsirnay (pishirilgan loydan yasalgan puflama nay). Cholgʻular tabiiy materiallar: yogʻoch, teri, qamish, ot qili, sadaf va loydan yasaladi. Ularni Savitskiy muzeyidan hamda Markaziy bozordan xarid qilish mumkin.

Oʻtov bezaklari va elementlari. Uni butunicha uyga olib ketishning imkoni boʻlmas, ammo anʼanaviy bezak elementlari — toʻqilgan naqshinkor lentalar (bosqurlar), kigiz boʻlaklari va yogʻoch oʻymakorligi bilan bezatilgan unsurlar alohida sotiladi. Yoki esdalik sovgʻalari doʻkonlaridan mitti variantini xarid qilish mumkin.

Yeyiladigan sovgʻalar

• Torak. Albatta, qovunli torak izlab koʻring, agar topa olmasangiz, boshqalarini ham olishingiz mumkin;
• Dudlangan Amudaryo baligʻi. Bozor pavilonining baliq rastalaridagi zogʻora baliq yoki laqqa baliq;
• Mahalliy qovunlar. Yozning oxiri va kuzda mintaqadan gurbak va jambulsha navli shirin qovunlar keltiriladi.

Maslahat: xarakterli hid chamadondagi narsalarga oʻrnashib qolmasligi uchun baliq va torakni bir nechta germetik paketga oʻrang.

Nukus haqida koʻp beriladigan savollar

Nukusni bir kunda aylanib chiqsa boʻladimi?

Shaharning oʻzini — ha. Savitskiy muzeyi, tarix va madaniyat muzeyi, uy-muzeylardan biri va bozorni bir kunda koʻrishga ulgurish mumkin. Ammo Moʻynoqqa ham, qal’alarga ham borib kelib boʻlmaydi. Agar respublika boʻylab sayohat qilmoqchi boʻlsangiz, eng ma’quli bir haftaga borganingiz ma’qul. 

Qoraqalpogʻiston boʻylab sayohat qilish xavfsizmi?

Umuman olganda, ha. Aynan ob-havo savol tugʻdiradi: agar gʻayritabiiy issiq yoki sovuqqa oʻrganmagan boʻlsangiz, qishda yoki yozda bormaganingiz maʼqul. Agar adashib qolsangiz, mahalliy aholidan yoʻlni bemalol soʻrayvering, ular yoʻlni koʻrsatishadi, qorningizni toʻydirishadi va yordam berishadi.

Nukus boʻylab nimada harakatlanish mumkin?

Shaharda avtobuslar, marshrutkalar va taksilar bor. Asosiy muzeylar yonma-yon joylashgan, ular orasida piyoda yurish qulayroq. Shahar tashqarisiga borish uchun — butun kunlik taksi yoki haydovchisi bor mashina: Chilpiq va Tuproqqalʼaga qatnovchi transport bormaydi.