O‘zbekistonda ziyorat uchun qayerga borish ma’qul?
Farg‘onadan Xo‘jayligacha bo‘lgan kichik haj ziyorati manzillari.
Ko‘pchilik o‘zbekistonliklar bolaligidan yurtimizdagi muqaddas qadamjolarni ziyorat qilib ulg‘aygan. Ziyorat — bu muqaddas joylarga: maqbaralar, qadimiy masjidlar, nekropollar (qabriston majmualari) hamda olimlar, so‘fiylar va solihlar bilan bog‘liq maskanlarga safar qilishdir. Maqbaralarda odatda duo qilinib, sihat-salomatlik, xotirjamlik, gunohlarning kechirilishi, oilaviy farovonlik va to‘g‘ri yo‘l so‘raladi. Maqbara va majmualarda nafaqat ibodat qilish, balki qadimiy me’morchilik, nodir qo‘lyozmalar va mahalliy rivoyatlar orqali Islom taraqqiyoti tarixini o‘rganish ham mumkin.
Ushbu maqolada O‘zbekistonning turli hududlaridagi kichik haj uchun mo‘ljallangan manzillar jamlangan: Marg‘ilondagi Pir Siddiq maqbarasidan tortib, Buxorodagi Yetti Pir ziyoratgohi va Qoraqalpog‘istondagi Qoratov qoyalari bag‘ridagi Sulton Uvays majmuasigacha.
Farg‘ona vodiysi
Farg‘ona vodiysi — Qo‘qon xonligi shakllangan asosiy hududlardan biri. Bu hudud nafaqat o‘zining hunarmandchilik an’analari, balki Marg‘ilon va Namanganda sharafiga go‘zal majmualar va maqbaralar barpo etilgan so‘fiy mutafakkirlari bilan ham mashhurdir. Sayohatni bahorda, aprel–may oylarida yoki kuzda, sentyabr–oktyabr oylarida rejalashtirish eng qulaydir. Vodiy shaharlari o‘rtasida poyezdda harakatlanish osonroq, Qo‘qon, Marg‘ilon yoki Namangan markazlaridan ziyoratgohlarga esa taksida 15–20 daqiqada yetib olish mumkin.
Marg‘ilon — Pir Siddiq majmuasi
Ish vaqti: 09:00 dan 18:00 gacha.
Qanday borish mumkin: Farg‘ona yoki Marg‘ilondan taksida.
Manzil: Farg‘ona viloyati, Marg‘ilon shahri, Yo‘rmado‘z mahallasi.
Pir Siddiq maqbarasini Kaptarli maqbara deb ham atashadi. Me’moriy ansambl maqbara, masjid, minora va ichki hovlidan iborat. Bu yerda Xorazm va Buxorodagi yirik majmualardagidek dabdaba yo‘q. Lekin sokin joyda ibodat qilib, so‘ng Marg‘ilonni aylansangiz bo‘ladi (u yerda nimalar qilish mumkinligi haqida boshqa yo‘lko‘rsatkichimizda aytib o‘tganmiz).
Rivoyatlarga ko‘ra, avliyo Pir Siddiqni kaptarlar qutqarib qolgan. Ular pir yashiringan g‘orning og‘zini to‘sib qo‘yib, ta’qibchilarning chalg‘ishiga sabab bo‘lgan. O‘shandan beri mahalliy aholi qushlarga alohida hurmat bilan qaraydi. Maqbara atrofida qushlar doim ko‘p — agar bu yerga kelishni rejalashtirsangiz, o‘zingiz bilan bir oz yem olib kelishingiz mumkin.
Namangan — Sulton Uvays Qaraniy majmuasi
Ish vaqti: 09:00 dan 20:00 gacha.
Qanday borish mumkin: Namangandan taksida yoki shaxsiy avtomobilda.
Manzil: Namangan viloyati, Chortoq tumani.
Sulton Uvays Qaraniy Islom va tasavvuf olamida yuksak e’tirof etilgan shaxs bo‘lib, uning xotira majmuasi ham shunga munosib barpo etilgan. Rivoyatlarga ko‘ra, Uvays al-Qaraniy bu o‘lkalarga dinni targ‘ib qilish uchun kelgan mashhur musulmon zohidi. Bugungi kunda bu maskan nafaqat ziyoratchilar, balki sayyohlar uchun ham jozibador, ulkan, obod va xilvat yodgorlik majmuasidir. Majmua katta ma’rifat markazi sifatida tashkil etilgan. Mahalliy kutubxonada nodir qo‘lyozmalar va qadimiy diniy kitoblar saqlanadi. Tasavvuf muzeyida Sharq falsafasi bilan tanishish va zohidning hayotini batafsil o‘rganish mumkin. Hududda masjiddan tashqari Sultonning maqbarasi, majmuaning janubiy qismida esa uning onasi Bibi Naima maqbarasi joylashgan.
Mahalliy rivoyatga ko‘ra, Uvays al-Qaraniyning onasi vafot etganda, u marhumaning jasadini yuvish uchun suv topa olmagan. Shunda zohid Allohga iltijo qilib, qurib yotgan yerga qo‘li bilan uradi — o‘sha zahoti yerdan zilol buloq otilib chiqadi va u hozirgacha oqib turibdi.
Qo‘qon — Jome masjidi
Ish vaqti: 09:00 dan 17:00 gacha.
Qanday borish mumkin: Qo‘qon shahri ichida taksida yetib olish mumkin.
Manzil: Qo‘qon shahri, Amir Umarxon ko‘chasi, 1A, Chorsu maydoni.
Qo‘qonga kelganlar odatda Jome masjidini ziyorat qiladi. Bu shaharning qadimiy xonlik tarixi bilan chambarchas bog‘liq bo‘lgan bosh me’moriy ramzidir. Masjid XIX asr boshlarida Umarxon buyrug‘i bilan qurilgan va u hozirgacha butun Farg‘ona vodiysidagi eng mahobatli inshootlardan biri sanaladi. Bu yerda ko‘rishga arziydigan asosiy jihat — 98 ta o‘ymakor yog‘och ustun ko‘tarib turuvchi ulkan ayvon. Ustunlardagi naqshlar bir-birini takrorlamaydi, shu bois qadimiy hunarmandlarning mahoratini uzoq tomosha qilish mumkin. Agar Farg‘ona vodiysi bo‘ylab sayohatga chiqsangiz, Qo‘qonga kamida bir kun ajratish tavsiya etiladi.
Toshkent
O‘zbekiston poytaxti zamonaviy megapolis me’morchiligi bilan tarixiy merosni uyg‘unlashtirgan. Toshkentdagi asosiy ziyoratgohlar shaharning Eski shahar qismida joylashgan.
Hazrati Imom (Hastimom) majmuasi
Ish vaqti: 05:00 dan 22:00 gacha.
Qanday borish mumkin: Toshkent bo‘ylab “G‘afur G‘ulom” yoki “Chorsu” bekatlarigacha metroda yoki taksida, u yerdan esa piyoda yoki taksida borish qulayroq.
Manzil: Toshkent shahri, Olmazor tumani, Qorasaroy ko‘chasi, 107/1-uy.
Hazrati Imom (Hastimom nomi bilan ham tanilgan) — Toshkentning va uning Eski shahar qismining bosh ma’naviy markazidir. Majmua tarkibiga masjidlar, madrasalar, Qaffol Shoshiy maqbarasi, Islom instituti va Sharq qo‘lyozmalari kutubxonasi kiradi. Maqbara buyuk olim, shoir, tilshunos va Toshkentning ilk homiy avliyosi Abu Bakr Qaffol Shoshiy qabri ustida bunyod etilgan. Bino shimolga qaragan, baland peshtoqli va g‘ayrioddiy shaklga ega. Unda ortiqcha rang-barang koshinlar ishlatilmagan, g‘ishtlari esa qat’iy tartibda terilgan.
Majmuaning asosiy yodgorligi Mo‘yi Muborak madrasasi binosi ichida saqlanadi. Bu yerda maxsus sarkofagda VII asrga oid noyob yodgorlik — yupqa kiyik terisiga yozilgan noyob Usmon Mushafi saqlanadi. Majmuaning qulayligi shundaki, u markazga yaqin joylashgan, maqbara ortidan qadimiy Toshkentning paxsa devorli tor ko‘chalari boshlanadi. Ziyoratgohlarni ko‘rib bo‘lgach, o‘zingizni eski o‘zbek filmlari qahramonidek his qilish uchun bu ko‘chalarda albatta piyoda sayr qiling.
Shayx Zayniddin bobo maqbarasi
Ish vaqti: 08:00 dan 18:00 gacha.
Qanday borish mumkin: “Tinchlik” metro bekatigacha metroda yoki taksida.
Manzil: Toshkent shahri, Qo‘rg‘oncha 7-tor ko‘cha, 33/1-uy.
Shayx Zayniddin bobo maqbarasi Ko‘kcha tarixiy dahasida joylashgan. Rivoyatlarga ko‘ra, bu yerga Bag‘doddan kelgan shayx Suhravardiya tariqati ta’sirida faoliyat yuritgan. U Toshkentda 95 yil umr ko‘rgan. Majmua hududida XII asrga oid yerosti chillaxonasi bor. Bu — majmuaning maqbaradan ham qadimiy eng eski qismidir. Ikki sathli yer osti hujrasi shayx uchun uzlat joyi bo‘lgan. Bu yerda u o‘zining mashhur 40 kunlik chillani o‘tagan. Yerosti chillaxonasining o‘ziga xosligi shundaki, u qadimiy rasadxona vazifasini ham bajargan degan qarashlar mavjud. Uning yuqori va quyi gumbazlaridagi ikkita tuynuk ayni Toshkent meridiani bo‘ylab joylashgan. Qadimiy olimlar shu tuynuklarga qarab yozgi kun to‘xtashini hisoblaganlar, shu bois bu joy asrlar davomida “Donishmandlar tepaligi” deb atalgan.
Hazrati Imom majmuasidan farqli o‘laroq, bu yerga sayyohlar kam tashrif buyuradi. Shuning uchun bemalol ibodat qilish va atroflarni o‘rganish mumkin. Maqbarani ziyorat qilgach, Ko‘kcha mahallasida sayr qilish va mahalliy choyxonada palov, kabob yoki somsadan tatib ko‘rish mumkin.
Zangiota majmuasi
Ish vaqti: 07:00 dan 18:00 gacha.
Qanday borish mumkin: Toshkentdan taxminan 15 km uzoqlikda. “Olmazor” metro bekatigacha metroda, u yerdan esa yo‘nalishli taksida yoki oddiy taksida borish mumkin.
Manzil: Toshkent viloyati, Zangiota shaharchasi, Amir Temur ko‘chasi.
Poytaxtdan bir necha kilometr naridagi ushbu ulkan majmuaga butun O‘zbekistondan ziyoratchilar keladi. Bu yerda xalq orasida Zangi ota deya ehtirom bilan tilga olinadigan ulug‘ shayx Oyxoja dafn etilgan. U XIII asrda yashab o‘tgan, mashhur tasavvuf mutafakkiri Ahmad Yassaviy izdoshi bo‘lgan va xalq xotirasida dono ma’naviy ustoz sifatida saqlanib qolgan. Pishiq g‘ishtdan qurilgan, ulkan peshtoqli bosh maqbara Amir Temur buyrug‘i bilan qurdirilgan. Yaqin hududda yana bir muhim yodgorlik — shayxning rafiqasi Anbar bibi maqbarasi joylashgan. U xonadon egalari homiysi sifatida e’zozlanadi.
Yodgorlik majmuasi hududi juda go‘zal, ko‘rkam va obod. Atrofda soya-salqin xiyobonlar bor, o‘rtada esa katta favvora shovullab oqadi. Uning suvi toza va musaffo — ziyoratchilar va sayyohlar oftobda sayr qilgandan so‘ng chanqog‘ini bosish uchun undan foydalanadilar. Shundan so‘ng Yangiyo‘l tumani bo‘ylab sayr qilish yoki Toshkentga qaytish mumkin.
Samarqand
Dunyoning eng qadimiy shaharlaridan biri, Amir Temur davrida yirik siyosiy va madaniy markaz bo‘lgan. Bu yerda asrlar davomida tarix tadqiqotchilari va sayyohlar uchun muhim maskanlarga aylangan masjidlar, madrasalar va maqbaralar bunyod etilgan. Hadislarni to‘plagani bilan mashhur bo‘lgan Imom al-Buxoriy Samarqand viloyatida dafn etilgan. Nurobodda esa turli din vakillari birdek e’zozlaydigan Hazrat Dovud maqbarasi joylashgan.
Imom al-Buxoriy majmuasi
Ish vaqti: 10:00 dan 21:00 gacha.
Qanday borish mumkin: Samarqanddan taksi yoki ekskursiya bilan.
Manzil: Samarqand viloyati, Payariq tumani, Xo‘ja Ismoil qishlog‘i.
Islom olami tarixi bilan qiziquvchi har bir inson Imom al-Buxoriy nomini biladi. Buyuk olim va muhaddis o‘zidan ulkan meros qoldirgan. Xartang qishlog‘idagi qabri yonida bunyod etilgan majmua esa uzoq yillardan buyon ziyoratchilar va sayyohlar uchun eng muhim manzillardan biri bo‘lib kelmoqda. Majmua hududida masjid joylashgan bo‘lib, uning keng ayvonini 154 ta o‘ymakor yog‘och ustun ko‘tarib turadi. Majmuada interaktiv muzey faoliyat yuritadi. Uning ko‘rgazmalari buyuk muhaddisning hayoti, ilmiy ishlari va sayohatlari, shuningdek, hadis ilmi va Imom Buxoriyning ilmiy merosi haqida batafsil hikoya qiladi.
Imom al-Buxoriy Buxoro hukmdorining o‘g‘illariga saroyda xususiy dars berishdan bosh tortgani uchun shahardan quvg‘in qilingan (imom ilm faqat zodagonlarga emas, balki barchaga tegishli, deb hisoblagan). Safar va kasallik oqibatida holdan toygan olim Xartangdagi qarindoshlarinikida qo‘nim topadi va o‘sha yerda vafot etgan.
Shohi Zinda
Ish vaqti: 07:00 dan 22:00 gacha.
Qanday borish mumkin: Samarqand markazidan – Siyob bozori va Bibixonim masjididan taksi yoki piyoda.
Manzil: Samarqand shahri, Shohi Zinda ko‘chasi.
“Shohi Zinda” iborasi “Tirik shoh” ma’nosini anglatadi. Bu maqbaralar, moviy gumbazlar va tor yo‘laklardan iborat qadimiy nekropoldir. Majmuaning markazi — Payg‘ambarimiz Muhammadning (s.a.v.) amakivachchasi va Samarqandda islom dinining ilk targ‘ibotchilaridan biri bo‘lgan Qusam ibn Abbos maqbarasi hisoblanadi. Bugungi kunda majmua nafaqat diniy qadamjo, balki butun O‘zbekistondagi eng go‘zal me’moriy ansambllardan biri sanaladi. Bu yerdagi nafis koshinlar va qadimiy mozaikalarni tomosha qilishga arziydi. Agar sayohat rejalashtirayotgan bo‘lsangiz, bu manzilni Samarqand bo‘ylab sayohat rejangizga albatta kiritishingiz kerak.
Mahalliy rivoyatga ko‘ra, namoz o‘qiyotganida dushmanlar hujumiga uchragan Qusam ibn Abbos chuqur quduqqa g‘oyib bo‘ladi. U hozirgacha o‘sha yerda tirik holda va oxir zamonda qayta zohir bo‘lishi aytiladi.
Xo‘ja Doniyor (Avliyo Doniyor) maqbarasi
Ish vaqti: 08:00 dan 18:00 gacha.
Qanday borish mumkin: Samarqand markazidan taksi bilan, odatda 10–20 daqiqalik yo‘l.
Manzil: Samarqand shahri, Afrosiyob hududi, Islom Karimov ko‘chasi, 7.
Afrosiyob xarobalari chekkasida joylashgan va uch jahon dini uchun muqaddas maskan hisoblanadi. Bu yerda Bobil va Fors shohlarining bashoratchisi va maslahatchisi sifatida tarixda qolgan Doniyor payg‘ambarning (islomda — Xo‘ja Doniyor, xristianlikda — Daniyel) qabri joylashgan. Maqbara beshta gumbazli uzun, pastak binodan iborat.
Rivoyat qilinishicha, avliyoning xokini Samarqandga Amir Temur olib keltirgan. Majmua hududida sayyohlarni eng ko‘p hayratga soladigan narsa — payg‘ambarning g‘ayrioddiy uzun sag‘anasi. Bu uning bo‘yi bilan bog‘liq emas. Rivoyatga ko‘ra, uning qabri yildan-yilga o‘sib boradi, shu sababli sag‘ana vaqti-vaqti bilan uzaytirib turilgan. Majmua bevosita qadimiy shahar tepaligining yonbag‘rida joylashgan. Maqbarani ziyorat qilgach, maxsus zinapoya orqali tepalik cho‘qqisiga ko‘tarilish tavsiya etiladi. U yerdan Siyob daryosi, Samarqand chekkalari va arxeologik hududga go‘zal manzara ochiladi.
Buxoro
Buxoro — so‘fiylik ziyorati uchun asosiy markazlardan biri. Bu yerda Naqshbandiya tariqatining buyuk so‘fiylari bilan bog‘liq yetti ziyoratgoh — “Buxoroning Yetti piri” yo‘nalishi joylashgan. Odatda, ziyorat Abdulxoliq G‘ijduvoniydan boshlanib, Bahouddin Naqshband majmuasida yakunlanadi.
Abdulxoliq G‘ijduvoniy
Ish vaqti: 08:00 dan 18:00 gacha.
Qanday borish mumkin: taksida.
Manzil: Buxoro viloyati, G‘ijduvon shahri.
Abdulxoliq G‘ijduvoniy Naqshbandiya tariqatining ilk peshqadamlaridan biri bo‘lgan ulug‘ pir. Uning ta’limoti ushbu tariqat falsafasini ko‘p jihatdan belgilab bergan, shu bois ustozning G‘ijduvondagi maqbarasi butun Islom olami uchun alohida ahamiyat kasb etadi. Ko‘plab ziyoratchilar Buxoroning Yetti piri ziyoratgohlari bo‘ylab katta safarni aynan shu yerdan boshlaydilar.
Bu yerning asosiy me’moriy jozibasi — 1433-yilda mashhur munajjim olim va Amir Temurning nabirasi Mirzo Ulug‘bek tomonidan bunyod etilgan qadimiy madrasa binosidir. Bu hukmdor tomonidan qurdirilgan uchinchi va so‘nggi madrasadir (dastlabki ikkitasi Samarqand va Buxoroda joylashgan). Abdulxoliq G‘ijduvoniyning qabri esa ochiq osmon ostida, Ulug‘bek madrasasining kirish peshtoqi ro‘parasida joylashgan. Asrlar davomida u marmar bilan qoplangan ixcham sag‘ana (dahma) ko‘rinishida bo‘lgan, vaqt o‘tishi bilan uning atrofida yog‘och ayvonli hovli paydo bo‘lgan, deyiladi. So‘nggi ta’mirlash ishlari davomida esa ansambl yangi gumbazli maqbara bilan to‘ldirilgan.
Xoja Orif Revgariy
Ish vaqti: 08:00 dan 18:00 gacha.
Qanday borish mumkin: Buxorodan mashinada.
Manzil: Buxoro viloyati, Shofirkon tumani.
Buxoroning muqaddas tasavvuf silsilasidagi ikkinchi majburiy manzil. Xoja Orif Revgariy Abdulxoliq G‘ijduvoniyning eng yaqin shogirdi bo‘lib, u zot vafotidan so‘ng tariqatga boshchilik qilib, ustozining ishini davom ettirgan. Islom olamida bu avliyo hurmatli nom – “Mohitobon” (“Nuroniy oy”) deya atalgan. Rivoyatlarga ko‘ra, g‘oyatda pok qalbi tufayli uning yuzidan nur yog‘ilib turgan.
Zamonaviy majmua uning qabri atrofida bunyod etilgan. Bu yerda an’anaviy pishiq g‘ishtdan qurilgan juda go‘zal me’moriy obidalar, salobatli peshtoqlar va baland gumbazlar mavjud. Ziyoratgoh Shofirkon tumanida — Buxorodan taxminan 50 kilometr masofada joylashgan, shuning uchun bu yerga G‘ijduvondan keyin yo‘l olgan ma’qul.
Xoja Mahmud Anjir Fag‘naviy
Ish vaqti: 08:00 dan 18:00 gacha.
Qanday borish mumkin: Buxorodan mashinada.
Manzil: Buxoro viloyati, Vobkent tumani, Anjirbog‘ qishlog‘i.
Buxoro tasavvuf silsilasidagi uchinchi manzil bo‘lib, u ma’naviy yo‘lni halol dunyoviy hunar bilan uyg‘unlashtirgan pir bilan bog‘liq. Mahmud Anjir Fag‘naviy faqat o‘z mehnati bilan kun kechirgan va hech qanday hadyani qabul qilmagan. Zamonaviy majmua uning tarixiy qabri atrofida barpo etilgan. Bu yerdagi barcha binolar och rangli g‘ishtdan qurilgan, hovlida esa hamon anjir daraxtlari o‘sadi. Safarning keyingi manziliga otlanishdan oldin ularning soyasida hordiq chiqarish mumkin.
Mahmud Anjir Fag‘naviy jahriy zikrni joriy etgani bilan tarixga kirgan. Ungacha bo‘lgan pirlar faqat yashirin va past ovozda zikr qilganlar. Aytilishicha, bunday qudratli, oshkora va jarangdor zikr odamlarni tom ma’noda larzaga solishga, ularning g‘aflatdagi qalblarini befarqlikdan uyg‘otishga va ichki poklanishga undashga yordam bergan.
Xoja Ali Romitaniy
Ish vaqti: 08:00 dan 18:00 gacha.
Qanday borish mumkin: Buxorodan avtomobilda.
Manzil: Buxoro viloyati, Romitan tumani.
Xalq orasida “Azizxon” deya ehtirom bilan tilga olinadigan Xoja Ali Romitaniy – Xojagon tariqatining asosiy pirlaridan biridir. Uning dafn etilgan joyi atrofida me’moriy majmua barpo etilgan: bu yerda baland minorali go‘zal masjid, keng hovli va shinam xonaqohlar bor. Eng qulayi – Buxoro markazidan Romitanga taksi yoki shahar atrofiga qatnaydigan yo‘nalishli taksida borish. Yo‘lga taxminan yarim soat vaqt ketadi.
Xoja Ali Romitaniy ham Xoja Mahmud singari o‘z mehnati bilan tirikchilik qilgan – u zot to‘quvchi edi. Alloma o‘zidan so‘ng ko‘plab shogirdlar qoldirgan va ularga ma’naviy izlanishlarni halol hunar bilan birga olib borishni uqtirgan.
Xoja Muhammad Bobo Samosiy
Ish vaqti: 08:00 dan 18:00 gacha.
Qanday borish mumkin: avtomobilda.
Manzil: Buxoro viloyati, Samos qishlog‘i.
Xoja Muhammad Bobo Samosiy – Buxoroyi sharifning Yetti piridan beshinchisi va Ali Romitaniyning yaqin shogirdi va tasavvuf silsilasining muhim vakili. Yodgorlik majmuasi Romitan tumanining Samos qishlog‘ida, Buxorodan qariyb 30 kilometr uzoqlikda joylashgan. Majmua qayta tiklangan pishiq g‘ishtli maqbara, keng jome masjidi va osuda ichki hovlidan iborat.
Rivoyat qilinishicha, Bobo Samosiy Qasri Hinduvon qishlog‘i yonidan o‘tayotib, o‘zgacha ruhiy quvvatni his qiladi va bu yerda tasavvuf falsafasini o‘zgartirib yuboradigan buyuk ustoz – Bahouddin Naqshband dunyoga kelishini bashorat qiladi. Shuningdek, u zot bu joyning nomi “oriflar qasri” (Qasri Orifon) deb o‘zgarishini ham oldindan aytgan.
Sayyid Amir Kulol
Ish vaqti: 08:00 dan 18:00 gacha.
Qanday borish mumkin: avtomobilda.
Manzil: Buxoro viloyati, Kogon tumani.
Buxoroning Yetti piridan oltinchisi va butun tasavvuf ta’limoti uchun muhim siymo. Sayyid Amir Kulol 1281–1370-yillarda yashab o‘tgan va Naqshbandiya tariqati asoschisi Bahouddin Naqshbandning bosh ruhiy ustozi sifatida tarixga kirgan. Yodgorlik majmuasi Kogon tumanidagi Suxor qishlog‘ida, Buxorodan atigi 11 kilometr masofada joylashgan. Dafn etilgan joy uzoq vaqt qarovsiz bo‘lgan, ammo keyinchalik bu yerda pishiq g‘ishtdan katta ziyoratgoh majmuasi bunyod etilgan. Bugungi kunda majmua hududida ichki devorlari kufiy xati bilan bezatilgan ikki gumbazli maqbara mavjud. Yog‘ochdan yasalgan darvozalari buxorolik ustalar tomonidan qo‘lda ishlangan o‘ymakorlik naqshlari bilan qoplangan.
Qadimiy ziyorat an’anasiga ko‘ra, mo‘minlar avval Amir Kulol qabrini ziyorat qilib, shundan keyingina Bahouddin Naqshband majmuasiga yo‘l oladilar. Aynan Suxor qishlog‘ida shayx buyuk vorisiga tasavvuf qonunlarini va zikrni to‘g‘ri aytishni o‘rgatgan.
Bahouddin Naqshband
Ish vaqti: 08:00 dan 18:00 gacha.
Qanday borish mumkin: taksida.
Manzil: Buxoro viloyati, Kogon tumani, Qasri Orifon qishlog‘i.
Sayyid Muhammad Bahouddin Naqshband – Markaziy Osiyoning eng e’zozli pirlaridan biridir. Buxoroning muqaddas Yetti piri silsilasining yakuniy manzili va asosiy ziyoratgohi islom olamining eng muhim qadamjolaridan biri sanaladi. Yodgorlikning ichki hovlisida qadimiy, qulagan daraxtning ulkan tanasi yotibdi. Mahalliy rivoyatlarga ko‘ra, u Bahouddin Naqshbandning yog‘och hassasidan unib chiqqan. Ziyoratchilar bu joy alohida kuchga ega deb ishonib, ko‘pchilik shu yerda niyat qiladi.
Xorazm
O‘ziga xos madaniyat va betakror me’morchilik maktabiga ega qadimiy o‘lka. Asosiy shahar — Xiva o‘rta asrlardagi sharq qal’asi — Ichan Qal’a tarhini (rejasini) to‘liq saqlab qolgan. Sayyohlar uchun katta qulayligi shundaki, bu yerdagi barcha muqaddas qadamjolar va yodgorliklar bir-biriga yaqin masofada joylashgan. Masalan, qal’a ichkarisida shahar homiysi hisoblangan Pahlavon Mahmud maqbarasini hamda o‘zining noyob o‘ymakor ustunlari bilan ajralib turadigan ko‘p asrlik Juma masjidini ko‘rish mumkin.
Pahlavon Mahmud majmuasi
Ish vaqti: 08:00 dan 17:00 gacha.
Qanday borish mumkin: Ichan Qal’a bo‘ylab piyoda.
Manzil: Xiva, Ichan Qal’a, Juma masjidi yonida.
Ichan Qal’aning asosiy madaniy markazi va Xorazmda milliy qahramon sifatida e’zozlanadigan inson abadiy qo‘nim topgan maskan. Pahlavon Mahmud bir-biriga zid jihatlarni o‘zida mujassam etgan. U yengilmas pahlavon, nozikta’b, so‘fiy shoir va iqtidorli ma’rifatparvar bo‘lgan. Tirikchiligini esa po‘stin va telpak tikib o‘tkazgan. Bugungi kunda uning maqbarasi Xorazm me’morchiligining cho‘qqisi hisoblanadi: majmua tashqaridan vazmin ko‘rinsa-da, ichkarida devorlar, gumbazlar va sag‘analar ko‘k-yashil rangdagi koshinlar bilan qoplangan. Pahlavon Mahmud ruboiylar bitgan. Mahalliy xattotlar ularni maqbara devorlaridagi naqshlar orasiga joylashtirganlar. Arab yozuviga diqqat bilan nazar tashlasangiz, ko‘p asrlar avval yashagan faylasufning fikrlarini o‘qishingiz mumkin.
Sayyid Oloviddin maqbarasi
Ish vaqti: 09:00 dan 18:00 gacha.
Qanday borish mumkin: Xivaning eski shahri ichidan, piyoda.
Manzil: Xiva, Ichan Qal’a, Matniyoz Devonbegi madrasasi yonida.
Ichan Qal’a labirintlarida yashiringan, qadimiy Xivaning eng eski va qimmatli yodgorliklaridan biri. Ushbu mahobatli maqbara 1303-yilda vafot etgan nufuzli so‘fiy shayx Sayyid Oloviddin qabri ustiga qurilgan. Maqbara shahar tarixining qadim davrlaridan bizgacha yetib kelgan sanoqli inshootlardan biri bo‘lgani sababli noyobdir. Dahma ichida XIV asrga oid sag‘ana mavjud bo‘lib, u to‘q moviy, yashil va oq ranglardagi o‘simliksimon naqshlar bilan bezalgan, sirlangan koshinlar bilan qoplangan.
Juma masjidi
Ish vaqti: 08:00 dan 17:00 gacha.
Qanday borish mumkin: Ichan Qal’a ichida piyoda.
Manzil: Xiva, Ichan Qal’a.
Nafaqat Xiva, balki butun Markaziy Osiyodagi eng mashhur va g‘ayrioddiy masjidlardan biri. Aksariyat musulmon ibodatxonalaridan farqli o‘laroq, bu yerda odatiy ulkan gumbazlar, hashamatli peshtoqlar va dabdabali ravoqlar yo‘q. Keng namozgoh maydoni o‘ymakor yog‘och ustunlar bilan to‘ldirilgan — bu yerda ularning soni 200 dan ortiq. Ular qator-qator o‘rnatilgan bo‘lib, shiftni tutib turadi. Ularni uzoq vaqt tomosha qilish mumkin: ustunlar tanasidagi shakllar va bo‘rtma o‘simliksimon naqshlar deyarli takrorlanmaydi.
Uch avliyo majmuasi
Ish vaqti: 08:00 dan 18:00 gacha.
Qanday borish mumkin: Toshhovlidan piyoda.
Manzil: Xiva, Ichan Qal’a, Toshhovli saroyi yonida.
Toshhovli saroyining g‘arbiy devorlari orqasida joylashgan ushbu maskan nomi “Uch avliyo” ma’nosini anglatadi. Bu joy o‘z tarixi bilan hayratlanarli: u XVI asrda eski shahar tashqarisidagi qabriston hududida bunyod etilgan. Asrlar davomida tuproq qatlamlari binoning pastki qismini deyarli butunlay ko‘mib yuborgan, biroq arxeologlar o‘z vaqtida qazishma ishlarini olib borib, bu yodgorlikni dunyoga qaytarishgan.
Asosiy zal ichida haqiqiy muhandislik yechimi — “qolibkori” uslubidagi, murakkab kataksimon gumbaz yashiringan. Bu Xivadagi shunday g‘ayrioddiy shakldagi yagona gumbazdir. Rivoyat qilinishicha, mahalliy ustalarda bunday g‘isht terish tajribasi yetishmagan, shu sababli yulduzsimon shiftni yaratish uchun Buxorodan maxsus hunarmandlar taklif etilgan.
Shayx Muxtor Vali majmuasi
Ish vaqti: 10:00 dan 20:00 gacha.
Qanday borish mumkin: Xiva yoki Urganchdan taksida. Borish va qaytish uchun oldindan kelishib olgan ma’qul.
Manzil: Xorazm viloyati, Yangiariq tumani, Ostona qishlog‘i.
Xorazm viloyatining Yangiariq tumanidagi ushbu xilvat majmua tarix ixlosmandlari uchun haqiqiy xazinadir. Majmua ichida keng va yorug‘ dahma joylashgan. Sharqiy tomonda Shayx Muxtor Valining o‘zi, shimoli-g‘arbiy qismida esa uning rafiqasi Nigorbibining sag‘anasi joylashgan. Ibodatxona devorlari yonida ulkan, qadimiy tut daraxti o‘sib turibdi, u o‘zining baquvvat shoxlarini janubga yoygan. Uning yonida qadimiy quduq saqlanib qolgan. Mahalliy rivoyatlarga ko‘ra, uni shayxning o‘zi qazigan. Ziyoratchilar avval buloqdan muzdek suv ichish, shundan keyingina masjidga kirish odatiga hozirgacha rioya qiladilar.
Qoraqalpog‘iston Respublikasi
Mamlakatning chekka hududi, biroq o‘tmishning g‘ayrioddiy yodgorliklariga boy maskan: bu yerda turli xalqlar yashagan va turli dinlarga e’tiqod qilgan. Qoraqalpoq ziyoratgohlari esa qadimiy rivoyatlar va sirli afsonalar bilan burkangan.
Mizdaxqon nekropoli
Ish vaqti: kecha-yu kunduz, lekin kunduzi kelish tavsiya etiladi.
Qanday borish mumkin: Nukusdan mashinada taxminan 35–40 daqiqa; Xo‘jaylidan esa qariyb 10 daqiqa.
Manzil: Qoraqalpog‘iston Respublikasi, Xo‘jayli tumani, Xo‘jayli shahridan 3–4 km janubda.
Mizdaxqon – Xo‘jayli (so‘zma-so‘z “hojilar yeri” – hajga borganlar makoni) shahri yaqinidagi uch tepalikda joylashgan majmua. Bu yerda maqbaralar, qadimiy sag‘analar hamda “qiyomat soati” va ilk inson qabri bilan bog‘liq afsonalar mavjud. Bu yerdagi ilk manzil – Xalifa Erejep maqbarasi. Qadimiy e’tiqodga ko‘ra, har yili uning devorlaridan bittadan g‘isht tushadi va oxirgi g‘isht qulaganida qiyomat qoim bo‘ladi. Qiyomatni kechiktirish yoki shunchaki niyat qilish uchun ziyoratchilar tushgan g‘ishtlardan yettitadan qilib kichik minorachalar quradilar.
Keyingisi, ilk inson – Odam Ato qabri. Tarixchilar bu afsonani qadimiy zardushtiylik mifologiyasidagi ilk ajdod — Gayomard haqidagi rivoyatlar bilan bog‘laydilar. Uchinchi manzil – Nazlimxon Suluv maqbarasi haqida esa sevishganlar uchun mo‘ljallangan maskanlar haqidagi maqolamizda so‘z yuritgan edik.
Sham’un Nabi maqbarasi
Ish vaqti: kecha-yu kunduz, lekin kunduzi kelish tavsiya etiladi.
Qanday borish mumkin: Nukus yoki Xo‘jaylidan taksida.
Manzil: Mizdaxqon nekropoli, Xo‘jayli tumani.
Bu mahobatli inshoot o‘zida tarixiy jumboqni yashiradi. Ichkarida avliyo va tabib Sham’unga atab yasalgan g‘ayritabiiy darajada uzun sag‘ana joylashgan. Xalq rivoyatlarida sag‘ananing bunchalik uzunligiga ikki xil izoh bor: yo Sham’un Nabi devqomat pahlavon hisoblangan, yo bo‘lmasa, hech kim muqaddas jasad qoldiqlarining aniq joyini topa olmasligi va ularni buzg‘unchilardan asrash uchun sag‘anani ataylab katta qilishgan. Arxeologlar va tarixchilar qabrni ochib ko‘rishgan, biroq sag‘ana ostidan inson suyaklari chiqmagan. Qabr kenotaf (ramziy qabr) vazifasini bajaradi.
Sulton Uvays bobo
Ish vaqti: kecha-yu kunduz, lekin kunduzi kelish tavsiya etiladi.
Qanday borish mumkin: Nukus yoki Beruniydan mashinada.
Manzil: Qoraqalpog‘iston Respublikasi, Beruniy tumani, Sulton Uvays bobo qabristoni.
Mazkur maskan Qoratog‘ning janubiy yonbag‘rida, odamlar nazaridan panaroq joyda joylashgan. Majmua – Payg‘ambar Muhammad (s.a.v.) bilan ruhiy bog‘liqlikka ega bo‘lgan Uvays al-Qaroniy sharafiga qurilgan ramziy maqbaradir. Majmua hududida suvi muqaddas va shifobaxsh sanaladigan hovuz saqlanib qolgan. Unda mahalliy aholi g‘oyat ehtirom bilan asraydigan, muqaddas deb e’tiqod qilinadigan baliqlar yashaydi. Qadimiy bir marosim bor: baliqlardan biri o‘lsa, uni kichkina oq kafanga o‘rab, inson kabi dafn marosimi bilan kuzatadilar.
Mahalliy rivoyatga ko‘ra, Uvays al-Qaroniy Payg‘ambar Muhammadning Uhud jangida tishlaridan ayrilganini eshitgach, birdamlik belgisi sifatida o‘zining barcha tishlarini sindirib tashlagan ekan. Aytishlaricha, Qoratog‘ning qora qoyalari ana shu qonli toshlardan unib chiqqan.
Ziyoratga qanday tayyorgarlik ko‘rish kerak?
Mos kiyim tanlash. Asosiy qoida — tana imkon qadar yopiq holda bo‘lishi, kiyim esa keng bichimli bo‘lishi lozim. Ayollar uchun to‘piqlarni yopib turadigan uzun yubka yoki ko‘ylak, shuningdek, uzun yengli koftalar eng maqbul tanlov. Erkaklarga shortilar va yengsiz maykalar o‘rniga yengil shim yoki jinsi kiyish tavsiya etiladi.
Keng ro‘mol (yoki sharf/palantin). Ayollar o‘zlari bilan albatta keng ro‘mol yoki palantin olishlari kerak. Maqbara va masjidlarga kirishda bosh hamda yelkalarni o‘rash odat tusiga kirgan. Issiqdan qiynalmaslik uchun yengil va tabiiy matodan tikilganini tanlagan ma’qul.
Oson yechiladigan poyabzal. Maqbaralar, masjidlar va ibodat ayvonlariga kirishdan oldin doim poyabzalingizni yechishingizga to‘g‘ri keladi. Murakkab bog‘ichlarsiz (slip-on, lofer, qulay sandallar kabi) eng qulay poyabzalni tanlang. Toza paypoqlarni ham unutmang — pol salqin yoki qizib ketgan bo‘lishi mumkin.
Mayda qiymatdagi naqd pullar. O‘zbekistonning ko‘p joylarida karta yoki mobil ilovalar orqali to‘lov qilish imkoni bor, ammo viloyatlardagi ziyoratgohlarda naqd pul keng qo‘llaniladi. Naqd pul shahar atrofiga qatnaydigan taksi va marshrutkalar haqi, esdalik sovg‘alari sotib olish, shuningdek, ziyoratchilar o‘z ixtiyori bilan maxsus qutilarga qoldiradigan ehsonlar uchun kerak bo‘ladi.
Yo‘l uchun zarur buyumlar. Shahar tashqarisidagi majmualarda (ayniqsa, Xorazm va Qoraqalpog‘istonning cho‘l hududlarida) havo shamolli va issiq bo‘lishi mumkin. Sumkangizda doim yetarlicha ichimlik suvi, quyoshdan himoyalovchi ko‘zoynak, quyoshdan himoyalovchi (SPF) krem, nam salfetkalar va powerbank bo‘lsin.
Sukunatni saqlang. Ko‘pchilik bu yerga xotirjam ibodat qilish va tafakkur uchun keladi. Telefoningizni ovozsiz rejimga o‘tkazing, nekropollar hududida baland ovozda gaplashmang va baland ovozda kulishdan tiyiling.
Boshqalarning shaxsiy hududini hurmat qiling. Ibodat qilayotgan odamlarni yaqindan, ayniqsa, yuziga qaratib suratga yoki videoga olish qat’iyan man etiladi. Agar biror mahalliy aholi vakilini suratga olishni juda istasangiz, avval muloyimlik bilan o‘zidan ruxsat so‘rang. Ba’zi maqbaralarning ichida qadimiy interyerga zarar yetkazmaslik uchun chaqnoq bilan suratga olish umuman taqiqlangan — belgilarga e’tiborli bo‘ling.
- Belgilangan yo‘nalishlardan chetga chiqmang. Faqat maxsus jihozlangan yo‘laklardan yuring. Qadimiy qabr toshlari ustiga chiqish, mo‘rt loy devorlarga suyanish, yopiq hududlardagi to‘siqlar ortiga qarash yoki asriy daraxtlardan bo‘lak sindirish qat’iyan man etiladi.
