Dog‘iston va Chechenistonni sakkiz kunda qanday aylanib chiqdim

Ismim Ulug‘bek. 2026-yilning may oyida, nihoyat, bir xillikdan zerikib, Dog‘iston va Checheniston bo‘ylab yakkaxon sayohatga otlanishga qat’iy qaror qildim. Men Dog‘istonga borishni 2018-yil 6-oktyabrdan — Habib Nurmagomedov UFC 229 turnirida Konor Makgregorni mag‘lub etgan va oktagon panjarasidan oshib tushgan o‘sha kundan beri orzu qilardim. 

Hammasi kutilmaganda boshlandi: chiptalarni uchishdan bir hafta oldin oldim-u, dog‘istonliklarni o‘z ko‘zim bilan ko‘rishga ishtiyoqmand edim. Chunki bunga qadar ular bilan hech qachon yuzma-yuz kelmaganman, shaxsan suhbatlashishni esa juda istardim. 28-may kuni mahalliy vaqt bilan soat 11:00 da samolyotim Maxachqal’aga qo‘ndi. Chiqishda meni sportcha gavdali bir haydovchi kutib turardi. U meni: “Bu yerda aloqa sal yomonroq ishlayapti, bratishka”, — deya qarshi oldi va o‘sha lahzada men tabassum bilan o‘zimni g‘oyatda rang-barang sarguzasht kutayotganini angladim. Bir daqiqa ham vaqtni boy bermay, haqiqiy avar xinkalini tatib ko‘rish uchun tog‘lar sari yo‘l oldik.

Yo‘ltanlamasda avar tog‘lari sari

• 

  Muxtor
• 

  va uning Kruzeri

Sayohatim respublika ichkarisiga yo‘l olishdan boshlandi. Agar O‘zbekistonda tog‘larimiz yumshoqroq va tuproqli bo‘lsa, Dog‘iston — qattiq va zabt etib bo‘lmas tog‘lar mamlakati ekan. Bu yerdagi landshaft haybatli – ulkan qatlam-qatlam kanyonlar, o‘tkir tik qoyalar, chuqur daralar va osma jarliklar. Tog‘ yo‘llari esa cheksiz, keskin burilishli ilonizi kabi burama yo‘llardan iborat. G‘ildiraklar ostida goh shag‘al, goh o‘tkir toshlar uchraydi, ba’zan esa tog‘ daryochalarini kesib o‘tishga to‘g‘ri keladi.

Yo‘lboshlovchini “Sputnik” onlayn platformasi orqali topdim. U “o‘ldirib bo‘lmas” Toyota Land Cruiser 200 haydarkan. Bu nihoyatda mustahkam yo‘ltanlamas bo‘lgani uchun biz har qanday notekislikdan bemalol o‘tdik. Hatto oddiy sayyohlar yetib bora olmaydigan eng baland kuzatuv maydonchalariga ham chiqdik. Ammo butun sayohatning asosiy bonusi mashina emas, gidning o‘zi bo‘ldi. Mening omadim keldi: yo‘lboshlovchim Muxtor – sobiq erkin kurashchi, temir intizomli avar yigit bo‘lib chiqdi.

Yo‘ltanlamasning yopiq makonida kechgan to‘rt kunlik yo‘l davomida biz haydovchi bilan chinakam do‘stlashib oldik. Bir-ikki kun boshqa ikki sayyoh bilan yurgan bo‘lsak-da, qolgan vaqtda Muxtor bilan ko‘p suhbatlashdik. Mahalliy aholi uchun navbatdagi mijoz emas, qalban yaqin insonga aylansangiz, muloqot butunlay boshqa darajaga ko‘tarilar ekan.

Muxtor menga Dog‘iston hayotining parda ortidagi sirlari, tog‘larning shafqatsiz qonunlari, ko‘plab mahalliy urug‘lar o‘rtasidagi haqiqiy munosabatlar va jangchilar mentaliteti haqida — bu yerda oddiy sayyohlar bilan hech qachon ochiq gaplashilmaydigan narsalar to‘g‘risida so‘zlab berdi. U tufayli men Dog‘istonni ichkaridan — bu madaniyat ichida yashovchi inson nigohi bilan ko‘rdim.

Ekspeditsiya rejimida: to‘rt kun

Maxachqal’adan Dog‘iston tog‘lari tomon yo‘lga chiqib, Xunzaxga qarab yo‘naldik. Barcha yo‘nalishlarni o‘zim tanlaganim uchun, dastlabki ikki kun uchun asosiy lagerimiz derazalaridan go‘zal manzaralar ko‘rinib turadigan, tog‘lar qo‘ynidagi shinam oilaviy mehmon uyi bo‘ldi. Bu yerda tong otishini kuzatish — meditatsiyaning o‘zgacha bir turidir. Nonushtadan oldin uyg‘onib, toza tog‘ havosidan nafas olishni va uy yonidagi kichik tepalikka chiqib, quyoshning ilk nurlari kanyonlarni qanday yoritishini tomosha qilishni yaxshi ko‘rardim.

Birinchi kun: Xunzax platosi, Matlas va Tobot sharsharasi

• 
• 
• 
• 
• 
• 
• 
• 
• 

Xunzax platosi — dengiz sathidan 2 000 m balandlikda joylashgan noyob tog‘ shakllanishidir. U to‘satdan ulkan Solotlin kanyoni bilan ikkiga bo‘lingan, mutlaqo tekis, cheksiz yassi hududdir. Tik tosh devorning eng chetiga borib turish mumkin. Ko‘z o‘ngingizda esa 70 metrli Tobot sharsharasi gumburlab, V-simon jarlikka otiladi. Suv qudrati va jarlik chuqurligi platoning o‘ziga xos tekis relyefi bilan keskin farq qiladi. Yaqin atrofda Matlas qishlog‘i joylashgan bo‘lib, u manzaralari bilan kishini lol qoldiradi. Shamollar o‘ygan qoyalar, tabiiy tosh arkalar va jarliklar bo‘ylab o‘tgan tor osma so‘qmoqlar. Bu yerdagi havo shunchalik toza va salqinki, Toshkentdan keyin o‘rganmaganlik uchun boshimiz aylanishi mumkin.

Ikkinchi kun: Qadimiy Goor va Qoradax darasi

• 

  Goor
• 
• 
• 
• 

  Qoradax darasi
• 

Ertalab yo‘ltanlamas mashina bizni “Mo‘jizalar darvozasi” deb ataladigan daraga olib keldi. Bu — balandligi 150 metrgacha bo‘lgan silliq qoya devorlari orasida siqilib qolgan, uzunligi qariyb yarim kilometrga yaqin tor dara. Ba’zi joylarda o‘tish yo‘lagining kengligi 2 metrgacha torayadi, tepada esa qoyalar orasiga bir paytlar yuqoridan qulagan ulkan xarsangtoshlar qimirlamay tiqilib qolgan. Bu yerga quyosh nuri deyarli tushmaydi.

Tushlikdan so‘ng biz Goorni — qoyadan o‘sib chiqqandek tuyuladigan qadimiy tosh minoralardan iborat mudofaa majmuasini zabt etishga kirishdik. Aynan shu yerda Dog‘istonning “Troll tili” — bir necha yuz metr chuqurlikdagi jarlik ustida osilib turgan tor qoya bo‘rtig‘i joylashgan.

Uchinchi kun: Gamsutl, Chox va Gunib arvoh qishlog‘i

• 
• 
• 
• 
• 
• 

Gamsutl, bu – 1 500 m balandlikdagi, chiqish qiyin bo‘lgan qoyaga o‘yib qurilgan qadimiy qishloq. Bu yerdagi uylar shunday qurilganki, qoya orqa devor vazifasini o‘tagan, binolarning old qismi esa bir-birining ustiga qurilgan. Bu yerda yashagan oxirgi odam 2015-yilda vafot etgan, hozirda esa bu joy tabiat tomonidan asta-sekin yutilayotgan jimjit tosh labirintga aylangan.

Mashina bu yerga faqat tog‘ etagigacha olib keladi. Undan keyin esa qariyb 4 kilometrlik piyoda yo‘lga chiqish kerak. Qat’iy ravishda ertalab soat oltidan yettigacha yo‘lga chiqing. Agar kechikib, tushda yo‘lga tushsangiz, jazirama tog‘ quyoshi va tik yo‘l sayohatingizni do‘zaxga aylantiradi. Pastga tushishda, albatta, Chox terrasalarini ko‘ring – bular tog‘larning zumrad yonbag‘irlarida qurilgan, Osiyodagi sholi dalalarini eslatuvchi qo‘lbola zinapoyalardir. So‘nggi manzilimiz Gunib milliy tabiiy-tarixiy bog‘i bo‘ldi.

To‘rtinchi kun: Sulak kanyoni

Tog‘li qismning yakuni. Sulak kanyoni dunyodagi eng chuqur daralardan biri bo‘lib, uning chuqurligi – 1 920 m (u hatto AQShdagi Katta Kanyondan (Grand Canyon) ham chuqurroq). Yuqoridan qaralganda, Sulak daryosi ulkan Kavkaz yorig‘ining tubida yotgan ingichka firuza rangli lentaga o‘xshab ko‘rinadi. Bu yer katerlarda ekstremal uchishlar bilan mashhur. Mahalliy kapitanlar katta tezlikda keskin manevrlar qilishadi, qoyalar yonida aqldan ozdiradigan burilishlar qilib, ataylab sharshara tomchilari ostiga uchib kirishadi. Bu – toza adrenalin.

Maxachqal’a, Darband va Kavkaz mehmondo‘stligi

• 

  Darband
• 
• 
• 
• 
• 
• 
• 

  Tarki-Tov 

Tog‘ ekspeditsiyasidan so‘ng men Maxachqal’a va qadimiy Darbandda ikki kun bo‘ldim. Sayohat davomida o‘zim uchun ajoyib bir haqiqatni kashf etdim: Dog‘iston, bu – o‘nlab millatlar yonma-yon yashaydigan madaniyatlar qozoni. Qiziqish yuzasidan mahalliy aholidan ularning millati haqida tez-tez so‘rab turdim. Javoblar doim har xil bo‘lardi: avarlar, darginlar, qumiqlar, lezginlar va laklar. Eng ajablanarlisi, bu xalqlar turli til guruhlariga mansub, bir-biridan mutlaqo farq qiladigan tillarda so‘zlashishar ekan.

Kavkaz sport estetikasini eng aniq aks ettiradigan joy – shahar uzra qad ko‘targan Tarki-Tov tog‘i aynan Maxachqal’ada joylashgan. Bu – mashg‘ulotlar uchun muqaddas maskan. Har kuni tong otganda va quyosh botganda bu yerga mahalliy sportchilar: erkin kurashchilar, MMA jangchilari va bokschilar kelishadi. Cho‘qqida biroz turishga arziydi: bu yerdan butun Maxachqal’a va cheksiz Kaspiy dengizi kaftdek ko‘rinib turadi.

Yo‘nalishning keyingi manzili mashhur Naryn-Qal’a qo‘rg‘oni joylashgan Darband bo‘ldi. Tarixiy mahallalarda – magallarda – aholi va mehmonlarni madaniy kashfiyot kutadi: bu yerda asosan ozarbayjonlar istiqomat qiladi. Bu men uchun katta yutuq bo‘ldi, chunki mahalliy aholi bilan dildan suhbatlashishga muvaffaq bo‘ldim. O‘zbek va ozarbayjon tillari bir-biriga juda yaqin bo‘lgani uchun til to‘sig‘i umuman sezilmadi.

Yo‘nalishning Dog‘iston qismi so‘nggida Izberbash shahrining qirg‘og‘iga baho berishga muvaffaq bo‘ldim. Mening fikrimcha, butun Kaspiy sohilidagi eng keng va toza qumli plyaj aynan shu yerda joylashgan.

Keling,  bunday qilamiz: sizdan  Aviasales.uzʼga obuna bo’lish,  bizdan esa — hurmat va ehtirom

Telegram

Instagram

Checheniston: futuristik monolit va hokimiyat ramzlari

Dog‘istondan Chechenistonga eng oddiy va xalqchil usulda – shaharlararo marshrutkada atigi 500 rubl evaziga borish mumkin. G‘ildiraklar ma’muriy chegarani kesib o‘tishi bilan ulkan farq darhol seziladi. Tartibsiz va olam-jahon savdo qaynab yotgan Dog‘iston o‘rnini bir zumda Chechenistonning mukammal, deyarli steril infratuzilmasi egallaydi. Atigi 20 yil oldin Grozniy butunlay vayron bo‘lganiga ishonish qiyin. Hozir ko‘z o‘ngingizda namoyon bo‘layotgan manzara Dubayning dastlabki rivojlanish davrini eslatadi: mukammal tekis va keng yo‘llar, “Grozniy-Siti” majmuasining futuristik osmono‘par binolari va ulkan masjidlar. 

Biroq eng ko‘p hayratga soladigani, bu – davlat mafkurasining monumental darajadagi ishtiroki. Chechenistonda bu har qadamda namoyon bo‘ladi: ma’muriy binolar, turar-joylar, kirish arkalari va yo‘l chetlarida rasmiy shaxslarning ulkan portretlari osilib turadi. Respublikaning asosiy shiori – “Axmat – kuch!” – plakatlar, stellalar va shahar dizayni elementlarida takrorlanadigan, hamma joyda uchraydigan brendga aylangan. Hokimiyatning bu vertikali va nazorati qat’iy tartib hissini uyg‘otadi.

Grozniy va daralar bo‘ylab ikki kun

Checheniston yuragi

Birinchi kun: shahar bilan tanishuv va gastronomik sayohat

Birinchi kunni poytaxtni o‘rganishga bag‘ishlash lozim. Markaziy ko‘chalarda sayr qilish, “Grozniy-Siti” majmuasining baland binolariga ko‘tarilish va “Checheniston yuragi” masjidiga kirish kerak.

Dasturning alohida bandi – chechen taomlarini tatib ko‘rish. Bu yerda mashhur jijig-galnashni – galushkalar va sersuv go‘shtli quyuq sho‘rvani, shuningdek, an’anaviy nonlarni: oshqovoqli xingalsh va tvorogli to‘yimli chepalgashni tatib ko‘rishingiz mumkin. O‘rganmagan odamga bunday taom juda kaloriyali tuyulishi mumkin, ammo uzoq sayohatdan keyin kuchni tiklash uchun bu ajoyib tanlovdir.

Ikkinchi kun: Argun darasining qadimiy minoralari va stereotiplarning barbod bo‘lishi

• 

  Land Cruiser 200 
• 

  Ushkaloy minoralari
• 

  Malxista darasi
• 
• 

  Soy-Pede
• 
• 
• 

Ikkinchi kuni yo‘lboshchi topish uchun yana “Sputnik” platformasi asqotdi. Checheniston bo‘ylab mening gidim Tatyana bo‘lib chiqdi va bu safar Kavkaz turizmi haqidagi andozalarni butkul o‘zgartirib yubordi. U Toyota Land Cruiser 200 rusumli avtomobilni Chechenistonning tik dovon yo‘llarida ishonch bilan boshqarardi. Tatyanani bu yerda ko‘pchilik, jumladan, nazorat-o‘tkazish punktlaridagi xodimlar ham yaxshi tanishar ekan, bu esa butun marshrut davomida tekshiruvlardan tez o‘tishimizga yordam berdi. Tog‘larda uning mahorati yanada yaqqolroq namoyon bo‘ldi: tarixiy ob’ektlarga ko‘tarilayotganimizda, u balandlikni zabt etishda shaxsan o‘zi menga hamrohlik qildi. A’lo darajadagi jismoniy tayyorgarligi unga Argun darasining tik yonbag‘irlarida bemalol oldinda yurish imkonini berardi.

U bilan butun tarixiy marshrutni tezda bosib o‘tdik: Shatoy jangovar minorasini, shiddatli daryo bo‘yidagi qoya ostiga qurilgan mashhur Ushkaloy minoralarini va Itum-Qali qishlog‘idagi qadimiy Pxakoch tarixiy-me’moriy majmuasini ko‘rdik.

Eng so‘nggi va eng baland nuqta — nomi “Ilohiy maskan” deb tarjima qilinadigan o‘rta asr nekropoli Soy-Pede bo‘ldi. U Malxista darasining yuqori qismida, ayni chegara yonidagi o‘tkir qoyali burunda joylashgan. Bu joyning asosiy geografik xususiyati shundaki, qoya tepasidan bir vaqtning o‘zida uchta hudud: Checheniston, Ingushetiya va Gruziya ko‘rinib turadi.

Soy-Pedening ichi haqiqatan ham juda ta’sirli. Qadimiy slanetsdan (bu yerda ularning soni 40 dan oshiq) qurilgan sag‘analar tor darchalaridan mo‘ralasangiz, vaqt o‘tishi bilan oppoq bo‘lib ketgan o‘rta asr tog‘liklarining suyaklari yotgan maqbaralarga ko‘zingiz tushadi. Qadimiy an’anaga ko‘ra, biror kishi o‘limi yaqinlashganini sezsa, o‘zi Soy-Pedega kelib, shu qoyaga chiqib, so‘nggi soatini kutgan. Agar tosh tokchalarda joy yetishmasa, o‘tgan avlodlarning suyaklari ehtiyotkorlik bilan pastga surib qo‘yilgan. Dara iqlimining o‘ziga xos quruqligi tufayli ular yuzlab yillar davomida a’lo darajada saqlanib qolgan.

Yakuniy akkord: Gudermesdagi o‘q otish markazi

• 
• 

Safarimizning Chechenistondagi qismi Gudermesga borish bilan yakunlandi. Bu yerda butun MDH hududidagi eng yirik va zamonaviy o‘q otish markazlaridan biri – Rossiya maxsus kuchlar universiteti joylashgan. Katta qo‘riqlanadigan hudud, professional yo‘riqchilar va infratuzilma bu yerga taktik o‘q otish ishqibozlarini jalb qiladi.

Bu yerda turli xil qurollardan qonuniy ravishda o‘q otish mumkin. Tanlovim “Sayga” karabiniga tushdi. O‘q otish mashg‘ulotidan olgan taassurotlar kuchli: yelkaga keskin zarba, porox hidi, yerga tushayotgan gilzalarning jaranglashi va odam bo‘yi nishonlarga borib tegayotgan o‘qlarning bo‘g‘iq dukillashi. Shu safar sayohatimning yakuniy nuqtasi bo‘ldi.

Kavkaz fe’l-atvorining nozik jihatlari

• 
• 

Ikki respublika bo‘ylab sayohat davomida qo‘shni hududlar aholisi o‘rtasidagi uzoqdan sezib bo‘lmaydigan chuqur mentalitet farqi yaqqol namoyon bo‘ladi. Dog‘istonliklar — ochiqko‘ngil, jo‘shqin insonlar. Ular muloqotning ilk soniyalaridanoq sayohatchilarni o‘z yaqinlaridek qabul qilishadi: dasturxonga taklif etishadi, sirlari bilan bo‘lishishadi va har qanday shartli chegaralarni darhol yo‘qqa chiqarishadi.

Chechenistonda esa hammasi butunlay boshqacha. Odamlarda vazmin ichki kuch sezilib turadi. Tanishish chog‘ida ular avvaliga ehtiyotkorlik bilan harakat qilishadi, sizni kuzatishadi va ongli ravishda masofa saqlashadi — hech qanday yelpataklik yo‘q. Ammo samimiy hurmat ko‘rsatib, niyatlaringiz pokligini namoyon etishingiz bilanoq, bu muz erib, chechen fe’l-atvori to‘liq namoyon bo‘ladi. Masofa bir zumda yo‘qoladi va mehmonni eng aziz va daxlsiz kishidek avaylay boshlashadi. Bular mutlaqo farqli, o‘ziga xos mehmondo‘stlikning ikki turi bo‘lib, ularning har biri katta hurmatga loyiq.

Sayohatga nimalar olish kerak va qancha sarfladim

Kavkazda ob-havo besh daqiqada o‘zgarishi mumkin: tog‘ etaklarida jazirama turgan bo‘lsa, cho‘qqi va platolarda muzdek shamol esishi mumkin. Shuning uchun qavat-qavat kiyingan ma’qul: futbolka, flis kofta, yengil kurtka yoki yomg‘irpo‘sh.

Eng avvalo poyabzal muhim — treking uchun pishiq krossovkalar yoki qattiq taglikli va protektori yaxshi botinkalar. Ularsiz Gamsutlga cho‘zilgan tik yo‘lda, Qoradax tangligining sirpanchiq toshlarida yoki Soy-Pede sag‘analariga olib boruvchi tik so‘qmoqda yurib bo‘lmaydi — oddiy shahar kedalari bir zumda sirpanchiqqa aylanib qoladi. Ryukzakda doimo suv, quvvat banki va issiq choy solingan termos bo‘lishi kerak — tog‘ cho‘qqilarida u hammadan ko‘p asqotadi.

Sayohatga qancha sarfladim

2026-yilga kelib Dog‘iston sayyoramizning eng sara jangchilarini yetishtiruvchi asosiy maskan sifatidagi maqomini uzil-kesil mustahkamlab oldi. Amaldagi chempion Islom Maxachevning “send him 2–3 years in Dagestan and forget” (uni 2–3 yilga Dog‘istonga yuboring-da, unuting) degan afsonaviy memga aylangan iborasi Kavkaz timsolida temir intizom, zohidlik va bukilmas irodani mujassam etdi. Kavkaz — bu shunday bir o‘lkaki, kishilar u yerga tog‘larning ulug‘vor go‘zalligidan bahra olish uchun boradilar-u, qalblari mehrga to‘lib, Kavkaz mehmondo‘stligi hamda an’analarga hurmat bu zaminning buzilmas qonuni ekanini teran anglagan holda qaytadilar.