Bortkuzatuvchidan 9 ta zararli maslahat
Yoki samolyot bortida nimalar qilmaslik kerakligi haqida.
Salom, ismim Qajimuxan, men Oʻzbekistondagi ichki reyslarda bortkuzatuvchiman. Parvoz vaqtida yoʻlovchilarda koʻpincha savollar tugʻiladi: qachon oʻrindiqdan turish mumkin, hojatxonani qayerdan qidirish kerak, nima uchun illyuminator pardasini koʻtarishni yoki yuk tokchasidan sumkani olib qoʻyish kerakligini soʻrashadi. Bu normal holat: ayniqsa, agar siz tez-tez uchmasangiz yoki umuman birinchi marta uchayotgan boʻlsangiz.
Samolyotda koʻplab qoidalar bor, ular chetdan qaraganda gʻalati yoki foydasiz boʻlib tuyulishi mumkin. Ammo ularning deyarli har biri uchun oddiy izoh bor: bu bortdagi barcha uchun qulayroq, xotirjamroq va xavfsizroq.
- 1. Oʻz oʻrindigʻingiz ustidagi yuk javonini oʻz uyingizdek himoya qiling
- 2. Pardalar va stolchalarga qarshi isyon qiling
- 3. Favqulodda chiqish yoʻli haqida hazil qiling
- 4. Samolyotni eng yaqin bekatda toʻxtatishni talab qiling
- 5. Xavfsizlik kamarini taqish maslahatiga quloq solishning hojati yoʻq
- 6. Yuk boʻlmasida hojatxonani qidiring
- 7. Bortkuzatuvchining geografiya boʻyicha bilimini tekshiring
- 8. Ekipajga shunchaki xizmat koʻrsatuvchi xodimlar sifatida muomala qiling
- 9. Bortkuzatuvchilardan chiptalarni arzonlashtirishni soʻrang
- Xulosa o‘rnida
1. Oʻz oʻrindigʻingiz ustidagi yuk javonini oʻz uyingizdek himoya qiling
Eng muhimi — javon mustahkam va zich yopilishi kerak. Agar chamadon notoʻgʻri joylashtirilsa va qulflash moslamasiga xalaqit bersa, kuchli turbulentlik paytida qopqoq ochilib ketishi mumkin. Oʻn kilogrammlik yuk tushib ketishi ham mumkin, shuning uchun, agar javondan sumkangizning dastasi chiqib turgan boʻlsa, yaxshisi ekipajga tartib oʻrnatishga ruxsat bering. Chamadon uchun bir necha qoʻshimcha metr — bu barcha yoʻlovchilar uchun xotirjamlikdir.
2. Pardalar va stolchalarga qarshi isyon qiling
Ba’zan shinamgina nimqorongʻulikda oʻtirishni yoki oxirgi soniyagacha noutbukni stoldan olmaslikni xohlashingizni tushunamiz. Quyosh eng yuqori darajasida charaqlab turganda illyuminator pardasini ochish haqidagi iltimos — goʻyo sizning qulayligingizga qarshi qandaydir fitnadek tuyuladi. Ammo aslida bunday harakatlarning har birida mantiq bor. Ochiq parda — bu ekipajning “koʻzlari”. Agar bort tashqarisida nimadir notoʻgʻri ketsa, bortkuzatuvchi yoki yoʻlovchi nosozlikni, masalan, dvigatel bilan bogʻliq muammoni oʻz vaqtida payqashi mumkin.
Yigʻilgan stolcha esa keskin toʻxtash yoki evakuatsiya holatida yoʻlni boʻshatadi. Ochilgan stol tuzoqqa aylanishi va nimadir notoʻgʻri ketgan taqdirda yoʻlakka tezroq chiqishingizga xalaqit berishi mumkin. Tik holatdagi suyanchiq esa orqadagi qoʻshningizni asraydi. Keskin tormozlanishda bu orqangizda oʻtirganlarning jarohat olishidan saqlaydi.
3. Favqulodda chiqish yoʻli haqida hazil qiling
Hammamiz ham xuddi biznes-klassdagidek oyoqlarni choʻzib olish mumkin boʻlgan oʻsha orziqib kutilgan oʻrindiqlarni yaxshi koʻramiz. Biz esa “Agar favqulodda chiqish eshigini ochsam, nima boʻladi?” qabilidagi hazillar vaziyatni yumshatishning ajoyib usuli boʻlib tuyulishini tushunamiz, ammo bortkuzatuvchilar buni deyarli… har bir reysda eshitishadi. Ularning sevimli yoʻlovchisiga aylanishning eng yaxshi yoʻli — shunchaki yoʻriqnomani diqqat bilan tinglashdir — bu sizning karmangiz va xotirjamligingizga yuz ochko qoʻshadi.
Biroq yoqimli qoʻshimcha santimetrlar bilan birga siz muhim missiyani ham zimmangizga olasiz. Aviatsiya xavfsizligi qoidalariga koʻra, bu yerda zarurat tugʻilganda yordamga kelishga tayyor boʻlgan odamlar oʻtirishi kerak. Aynan shuning uchun bu yerga odatda bolalar yoki yoshi katta sayohatchilar oʻtqazilmaydi. Favqulodda vaziyat yuz berganda eshikni ocha oladiganlar kerak (shuning uchun, agar sizga favqulodda chiqish yoʻli yonidan joy berishgan boʻlsa, oʻzingizni polvon deb hisoblayvering).
Yana bir muhim jihat: agar eshik yerda turgan vaqtda jiddiy sababsiz ochilsa, evakuatsiya trapi avtomatik ravishda shishib chiqadi. Uni oʻz joyiga qaytarish — arzon tushmaydigan jarayon boʻlib, u kompaniyaga oʻn millionlab soʻmga tushishi va aybdor uchun jiddiy jarimaga aylanishi mumkin. Osmonda esa eshikni bosimlar farqi mustahkam ushlab turadi, shuning uchun shunchaki xotirjam boʻlib, parvozdan zavqlangan ma’qul.
4. Samolyotni eng yaqin bekatda toʻxtatishni talab qiling
“Fikrimdan qaytdim va shu shaharda qolaman, meni tushirib qoldiring!” degan jumla romkomlarda aytilsa romantik eshitiladi, ammo amalda reysni barcha yoʻlovchilar uchun koʻp soatlik kvestga aylantiradi. Rejalar oʻzgarishi mumkinligini tushunamiz, biroq samolyot — bu soʻrovga binoan toʻxtatish mumkin boʻlgan avtobus emas. Agar eshiklar bloklangandan keyin kimdir uchishdan bosh tortsa, bu xavfsizlik xizmati uchun jiddiy signal: mabodo u kishi bortda biror xavfli narsa qoldirib, har qanday bahona bilan chiqib ketishga urinayotgan boʻlsa-chi? Bunday hollarda samolyot toʻxtash joyiga qaytariladi, barcha yoʻlovchilar terminalga tushiriladi, yuklar esa toʻliq tushirilib, butun bort qayta koʻrikdan oʻtkaziladi.
Bunday jarayon uch yoki toʻrt soat davom etishi mumkin. Yoʻlovchilar ekipaj bilan qancha bahslashishmasin, xavfsizlik protokollari oʻzgarmaydi. Reyslarning kechikishi — bu har doim alamli, ammo xavfsizlik uchun zarur. Agar texniklar bortni yana bir bor tekshirishga qaror qilishgan boʻlsa, demak, shunday qilish kerak.
Aytgancha, bortkuzatuvchilarga kechikishlar undan ham kamroq yoqadi. Biz uchun kechikishlar jadval surilishini va ehtimol, ushbu reysdan soʻng darhol, dam olmasdan boshqasiga uchishimizni anglatadi. Shuning uchun e’tirozlar oʻrniga bir-birimizga shunchaki xayrli parvoz tilaganimiz ma’qul. Oxir-oqibat, barchamiz bitta samolyotda uchamiz.
5. Xavfsizlik kamarini taqish maslahatiga quloq solishning hojati yoʻq
Aviatsiyada “musaffo osmon turbulentligi” degan tushuncha bor. Bunda samolyot kutilmaganda, hech qanday bulutlarsiz va ogohlantirishlarsiz silkinishni boshlaydi. Bunday vaqtda kamari taqilmagan yoʻlovchi, ayniqsa u yengil va harakatchan boʻlsa, yiqilib tushishi yoki oʻrindiq suyanchigʻiga urilishi mumkin.
Hatto “Xavfsizlik kamarlarini taqing” tablosi oʻchgan boʻlsa ham, kamarlarni taqilgan holatda qoldirgan ma’qul. Shunda siz va farzandingiz manzilga sogʻ-omon va xushkayfiyatda yetib borasizlar. Jarohatning oldini olish, butun parvoz davomida uning oqibatlari va bolaning koʻz yoshlari bilan kurashishdan koʻra osonroqdir.
6. Yuk boʻlmasida hojatxonani qidiring
Bortda koʻplab turli eshiklar boʻlishi mumkinligini tushunamiz, ammo siz izlayotgan eshik “WC” yozuvi bilan belgilangan. Yuk boʻlmasida maxfiy VIP-xonalar yoʻq. U yerda faqat chamadonlar va bolalar aravachalari bor, dam olish uchun sharoitlar esa, rostini aytsak, unchalik emas. Shuning uchun turli eshiklarni taqillatish yaramaydi.
Uchuvchilar kabinasi bilan bogʻliq vaziyat ham shunga oʻxshash. Hatto ekipajga shaxsan minnatdorchilik bildirmoqchi boʻlsangiz yoki Samarqand ustidan uchib oʻtayotganimizni aniqlashtirmoqchi boʻlsangiz ham, yopiq eshikni taqillatish kerak emas. Xavfsizlik qoidalariga koʻra, u yerga kirish hamma uchun, hatto bortkuzatuvchilar uchun ham yopiq. U yerga faqat brigadir (katta bortkuzatuvchi) kirishi mumkin. Shunday ekan, salondagi koʻrsatkichlarga ishoning — ular yoʻlingizni tushunarliroq qilish uchun bu yerda.
7. Bortkuzatuvchining geografiya boʻyicha bilimini tekshiring
Bu tuygʻu bizga tanish: tungi soat uchda uchib ketyapsiz, qorongʻi illyuminatorga qarab xayol surasiz — bu Nukus chiroqlarimi yoki shunchaki oynada yulduzlar aks etyaptimi?. Ba’zan qiziquvchanlik ustun keladi va bortkuzatuvchidan aniqlashtirish uchun chaqiruv tugmasini bosgingiz keladi: “Hozir biz nimaning ustidan uchib oʻtyapmiz?”. Ekipaj bulutlar va zulmat aro hamma narsani koʻrayotgandek, goʻyo ularning miyasiga oʻta aniq GPS-navigator oʻrnatilgandek tuyuladi.
Aslida tunda deraza ortida odatda deyarli hech narsa koʻrinmaydi. Samolyot yirik shahar ustidan uchib oʻtayotgan boʻlsa ham, oʻn ming metr balandlikdan qop-qorongʻi zulmatda uni aniqlashning deyarli iloji yoʻq. Brifingda reja muhokama qilinadi, ammo faqat uchuvchilar kabinasidagina parvozning har bir soniyasida samolyot aynan qayerda ekani koʻrinib turadi. Salondagi bortkuzatuvchilar ham siz kabi oʻsha zulmatni koʻrishadi.
Shuning uchun bunday savollarga sizga, ehtimol, umumiy xushmuomala ibora bilan javob berishadi — shunchaki siz xavotirlanmasligingiz va xotirjam parvozni davom ettirishingiz uchun. Tungi soat uchda geografiyani oʻrganishni tong otguncha qoldirgan va shunchaki uyqudan zavqlangan ma’qul.
8. Ekipajga shunchaki xizmat koʻrsatuvchi xodimlar sifatida muomala qiling
Baʻzan bortkuzatuvchilarning asosiy vazifasi — sizga oʻz vaqtida bir stakan sharbat keltirish va “rahmat”ga javoban mayin tabassum qilishdek tuyuladi. Kimdir hatto ularni oʻn ming metr balandlikda ishlaydigan ofitsiantlar deb yanglish oʻylashi ham mumkin. Biroq bizning begʻubor tabassumlarimiz ortida poʻlatdek mustahkam asablar va maxsus agentlar ham havas qilsa arziydigan tayyorgarlik yashiringan.
Aslida, bortkuzatuvchi — bu, avvalo, xavfsizligingiz boʻyicha mutaxassisdir. Bizning vazifamiz — qulaylikni taʼminlash va bortdagi qoidalarga rioya qilinishini nazorat qilishdir. Har yili biz mashgʻulotlardan oʻtamiz va imtihonlar topshiramiz. Agar bizni tonggi soat toʻrtda uygʻotsalar ham, “baliqcha”ni xatosiz aytib beramiz — professional jargonda bortdagi barcha avariya-qutqaruv uskunalarining: oʻt oʻchirgichlar va kislorod ballonlaridan tortib to birinchi yordam qutilarigacha joylashuvining batafsil sxemasi shunday ataladi. Ushbu barcha bilimlar, harakatlar toʻliq avtomatlashguniga qadar oʻnlab marta mashq qilinadi.
9. Bortkuzatuvchilardan chiptalarni arzonlashtirishni soʻrang
Ba’zan bortkuzatuvchidan: “Nega buncha qimmat?” — deb soʻrashni juda xohlaysiz. Ekipaj smenadan keyin maxfiy boʻlmaga qamalib olib, Buxoroga ertangi reys tariflari tushirilgan virtual barabanni aylantirayotganini tasavvur qilish oson. Ammo haqiqat shundaki, bortkuzatuvchilar chipta narxiga taxminan xuddi sizu biz — shamol yoʻnalishiga ta’sir qilganimizdek ta’sir koʻrsatishadi.
Chipta narxlari murakkab algoritmlar orqali shakllanadi. Ular hamma narsani: faslni, bayramlarni va bir vaqtning oʻzida necha kishi aynan oʻsha sanalarga chipta qidirayotganini hisobga oladi. Shuning uchun, agar talab keskin oshib ketsa, 300 ming soʻmlik chipta bor-yoʻgʻi bir necha soat ichida bir millionga aylanishi mumkin.
Xulosa o‘rnida
Biz bortdagi aksariyat noqulay vaziyatlar umuman yomon niyatdan kelib chiqmasligini tushunamiz. Koʻpincha bu shunchaki birinchi parvoz boʻladi, unda atrofdagi hamma narsa murakkab va tushunarsizdek tuyuladi. Biz oʻzimiz ham qachondir yuk boʻlmasida hojatxona qidirganmiz va oʻrindiq ustidagi javon — bu bizning shaxsiy qoʻrgʻonimiz ekaniga ishonganmiz.
Yana bir oʻziga xos holat ham uchraydi — aviatsiya haqida bir nechta videorolik koʻrib, endi hamma narsani ekipajdan koʻra yaxshiroq bilishiga ishonchi komil boʻlgan yoʻlovchilar. Ular turbulentlik — xavfsizlik kamarini taqish uchun “sabab emas”ligini, agar hamma oʻz joyida oʻtirgan va kamarlarini taqqan boʻlsa, samolyotni “tezroq uchirish” mumkinligini isbotlashga urinishlari mumkin. Aslida aviatsiya boshqacha tuzilgan. Bu shunchaki zerikarli rasmiyatchilik emas, balki ulkan va aqlli xavfsizlik tizimining bir qismidir.
Bortkuzatuvchi ham — odam. Ular charchashlari yoki asabiylashishlari mumkin, lekin baribir yuzinchi marta ketma-ket qoidalarni xotirjamlik bilan tushuntirishda davom etadilar. Chunki yakuniy natijada faqat bitta narsa muhim — u ham boʻlsa, sizning belgilangan manzilingizga qulay va koʻngilsiz hodisalarsiz yetib borishingizdir.
🎨 Maqola illustratsiyasi muallifi — SashaShura.
