O‘zbekistonda va xorijda parvoz kechiktirilgani yoki bekor qilingani uchun pulni qanday qaytarish mumkin?

Reysning kechikishi yoki bekor qilinishi yoqimsiz holat, ammo ilojsiz vaziyat emas. Yo‘lovchilar o’z huquqlariga ega, aviakompaniyalarda esa majburiyatlar bor — bularni bilib qo’yish har birimizga foydali bo‘lishi mumkin.

Ushbu materialda dastlab O‘zbekistondagi amalga oshmay qolgan parvozlar paytida nima qilishni, keyin esa chet eldagi kechikishlar holatida qanday yo‘l tutish kerakligini ko‘rib chiqamiz.

Parvoz kechiktirilgani yoki bekor qilinganini qanday bilish mumkin?

Aviakompaniya yo‘lovchilarni reys kechiktirilgani yoki bekor qilingani haqida xabardor qilishi shart. Odatda, tashuvchilar SMS yoki elektron pochta orqali, ba’zan avtomatik telefon qo‘ng‘irog‘i orqali xabardor qilishadi. Shuning uchun chipta sotib olayotganda dolzarb aloqa ma’lumotlaringizni ko‘rsatish muhimdir. «Qanot Sharq» aviakompaniyasi qoidalarida, masalan, yo‘lovchi telefon raqami va elektron pochta manzilini qoldirishi kerakligi ko‘rsatilgan — aks holda kompaniya xabardor qilmaganlik uchun javobgar bo‘lmaydi.

Agar siz allaqachon aeroportda bo‘lsangiz, elektron tablolardagi ma’lumotlarni kuzatib boring — parvoz holati real vaqt rejimida ko‘rsatiladi, shuningdek aeroport saytida e’lon qilinadi. Kechikishlar haqidagi xabarlar qo‘shimcha ravishda baland ovozli aloqa orqali e’lon qilinadi. Zarurat tug‘ilganda, parvoz holatini aeroportning ma’lumot telefon raqami yoki aviakompaniyaning ishonch telefoni orqali aniqlashtirish mumkin.

Keling,  bunday qilamiz: sizdan  Aviasales.uzʼga obuna bo’lish,  bizdan esa — hurmat va ehtirom

Telegram

Instagram

Reys kechiktirilgan yoki bekor qilingan bo‘lsa, nima qilish kerak?

Agar reys vaqtini ko‘chirish haqida oldindan (24 soatdan ko‘proq vaqt oldin) xabar berilgan bo‘lsa, yo‘lovchiga ikkita variant taklif etiladi: eng yaqin mavjud reysga qayta bron qilish yoki chipta to’lovini to‘liq qaytarish. Amaliyotda esa muammo ko‘pincha uchib ketish kunidayoq — aeroportga ketayotganda yoki to‘g‘ridan-to‘g‘ri terminalda ma’lum bo‘ladi. Bu paytda nima qilish kerakligini quyida aytib o‘tamiz.

Aviakompaniya vakillariga murojaat qiling va kechikish sababini aniqlashtiring

Agar reysning qoldirilishi fors-major holat – yomon ob-havo, tabiiy ofatlar, ish tashlashlar, harbiy harakatlar, hukumat tomonidan cheklovlar yoki samolyotning to‘satdan texnik nosozligi bilan bog‘liq bo‘lsa, u holda aviakompaniya javobgarlikdan ozod qilinadi. Bunday hollarda pul kompensatsiyasi nazarda tutilmagan, ammo tashuvchi yo‘lovchini zarur xizmatlar bilan ta’minlashi shart: ovqatlantirish, joylashtirish, transfer va boshqa g‘amxo‘rlik choralari.

Agar kechikish jadvaldagi uzilishlar, ekipajning yo‘qligi yoki overbuking (chiptalarni o‘rinlar sonidan ortiqcha sotish) tufayli yuzaga kelgan bo‘lsa, bu tashuvchining aybi hisoblanadi va yo‘lovchi yetkazilgan noqulayliklar uchun kompensatsiya talab qilishga haqli.

Bunday holda, aviakompaniya vakilidan qo‘nish taloniga reys kechiktirilgani yoki bekor qilingani haqida belgi qo‘yishni so‘rang. Bunday belgi kompensatsiyaga da’vo qilishda kerak bo‘ladi.

Hujjatlar va cheklarni saqlab qo’ying

Aviakompaniya aybi bilan kechiktirilganda, faktni mavjud bo‘lgan har qanday usul bilan qayd eting: yangi uchib ketish vaqti ko‘rsatilgan tabloni suratga oling, SMS-xabarnoma yoki aviakompaniya xabarini saqlang, tashuvchi vakiliga belgilating. Agar kutish paytida ovqat, suv yoki mehmonxonagacha taksi uchun pul sarflashga to‘g‘ri kelsa, cheklarni saqlab qo‘ying — ularni xarajatlarni qoplash uchun da’voga qo‘shib qo‘yish mumkin. Shuni yodda tutingki, faqat oqilona va zarur xarajatlar qoplanadi, duty-free`dagi xaridlar emas.

Maslahatsiz aeroportni tark etmang

Aviakompaniya vakilidan parvoz qancha vaqtga qoldirilganini va parvozning qanday muqobil variantlari mavjudligini aniqlashtiring. Agar kechikish jiddiy bo‘lsa va parvozdan voz kechishga qaror qilsangiz, chiptani qaytarish tartibini oldindan bilib oling.

Tashuvchi bilan maslahatlashmasdan chiptani o‘zingiz topshirmang, ayniqsa chiptangiz tarifi «qaytarilmas» bo‘lsa. Reys bekor qilinganda yoki uzoq muddatga kechiktirilganda, qaytarish majburiy hisoblanadi — yo‘lovchi tarif shartlaridan qat’iy nazar, chipta to’lovini to‘liq qaytarib olish huquqiga ega.

Aviakompaniya reys kechiktirilganda nimalarni taqdim etishi kerak?

Reysning kechikish sabablaridan qat’iy nazar, aviakompaniya yo‘lovchilarga g‘amxo‘rlik qilishi shart. Kutish vaqtida bepul xizmatlar taqdim etiladi — ularning ro‘yxati tashuvchilarning ichki qoidalarida mustahkamlangan va amalda turli aviakompaniyalarda ko‘p jihatdan bir xil bo’ladi. Kutish paytida:

• soat ikkigacha bo’lsa: yetti yoshgacha bo‘lgan yosh bolalari bor yo‘lovchilarga ona va bola xonasiga kirish imkoniyati ta’minlanishi kerak;
• ikki soatdan ortiq: yo‘lovchilarga salqin ichimliklar berilishi kerak, agar siz to‘satdan aloqasiz qolsangiz, tashuvchi vakillariga murojaat qiling. Ular sizga qo‘ng‘iroq qilish yoki xabar yuborish imkonini taqdim etadi;
• to‘rt soatdan ortiq: aviakompaniya kun vaqtiga qarab issiq ovqat — nonushta, tushlik yoki kechki ovqatni tashkil etishi shart. Ko‘pincha bu aeroport qahvaxonalarida vaucherlar orqali amalga oshiriladi yoki tushlik qutilari tarqatiladi. Agar kutish cho‘zilib ketsa, ovqat takroran beriladi: odatda, kunduzi har olti soatda va kechasi har sakkiz soatda;
• uzoq vaqt ushlanib qolganda (tunda to‘rt soatdan ortiq yoki kunduzi 12 soatdan ortiq): tashuvchi yo‘lovchilarni o‘z hisobidan mehmonxonaga joylashtirishi hamda mehmonxonaga va aeroportga qaytishni tashkillashtirishi shart;
• bundan tashqari, aviakompaniya kutish vaqtida bagajning saqlanishini ta’minlashi kerak. Agar siz saqlash kamerasi uchun o‘zingiz to‘lagan bo‘lsangiz, chekni ko‘rsatish orqali bu xarajatlarni qaytarishingiz mumkin.

Xizmat ko‘rsatish to‘g‘risida odatda kutish zalida ovozli aloqa orqali e’lon qilinadi. Aviakompaniya yo‘lovchilarni shaxsan qidirmaydi, shuning uchun e’lonlarni diqqat bilan kuzatib boring. Agar to‘satdan o‘tkazib yuborgan bo‘lsangiz, tashuvchi vakillariga murojaat qiling.

Agar tegishli xizmatlar ko‘rsatilmasa, yozma rad javobini so‘rash kerak — bu shikoyat yoki sud uchun kerak bo‘lishi mumkin. Juda bo‘lmaganda, vaziyatni – o‘zingizni yoki ma’lumotlar tablosini (lekin aeroport yoki aviakompaniya xodimlarini emas) suratga olish orqali videoga yozib olishingiz mumkin.

Shuni hisobga olish kerakki, rasmiy jihatdan bu majburiyatlar tashuvchi yoki aeroportning aybi bilan kechiktirilganda amal qiladi. Agar kechikish fors-major holatlar bilan bog‘liq bo‘lsa, aviakompaniya xarajatlarning bir qismini qoplamasligi mumkin. 

O‘zbekistonda pul kompensatsiyasini qanday olish mumkin?

Pul haqida gap ketganda, ikki xil vaziyatni farqlash muhim:

• aviachipta narxini qaytarish — agar parvoz qilmaslikka qaror qilgan bo‘lsangiz;
• zararni qoplash — agar reys kechiktirilsa yoki bekor qilinsa, siz pul yoki vaqtingizni yo‘qotgan bo‘lsangiz.

Ketma-ketlikda ko‘rib chiqamiz.

Chiptani majburiy qaytarish

Agar parvoz bekor qilingan yoki siz sayohatdan bosh tortadigan darajada kechiktirilgan bo‘lsa, majburiy qaytarishni talab qiling.

Masalan, «Uzbekistan Airways» qoidalarida quyidagilar ko‘rsatilgan: parvozni bekor qilish yoki uch soatdan ortiq kechikish — majburiy qaytarish uchun asos bo’ladi. Bu holda yo‘lovchiga chiptaning to‘liq qiymati yoki uning foydalanilmagan qismi, hatto tarif qaytarilmaydigan bo‘lsa ham, jarimasiz qaytarib beriladi.

O‘zbekistonning boshqa aviakompaniyalarida ham xuddi shunday mantiq amal qiladi. Masalan, «Qanot Sharq» qoidalarida quyidagilar ko‘rsatilgan: tashuvchining tashabbusi bilan parvoz bekor qilinganda, yo‘lovchiga qayta bron qilish taklif etiladi, agar u buni rad etsa, foydalanilmagan chipta narxining 100 foizi qaytariladi. Agar chiptadan qisman foydalanilgan bo‘lsa (masalan, bir tomonga parvoz allaqachon amalga oshirilgan bo‘lsa), odatda orqaga qaytish qiymati qaytariladi.

Muhim: siz chipta sotib olgan agentlik, sayt yoki ofis orqali yoki aviakompaniyaning rasmiy kanali orqali qaytarishni rasmiylashtirishingiz kerak.

Parvoz kechikishi va yo‘qotishlar uchun kompensatsiya

O‘zbekistonda, masalan, Yevropa Ittifoqi mamlakatlaridagi kabi, reys kechiktirilgan har bir soat uchun qat’iy belgilangan to‘lovlar mavjud emas. Biroq yo‘lovchi, agar u ko’rgan zarar tashuvchining aybi bilan yuzaga kelgan bo‘lsa, haqiqiy zararni qoplashni talab qilish huquqiga ega.

Oddiy qilib aytganda, siz aviakompaniyaga da’vo qilishingiz va agar reys kechiktirilsa yoki bekor qilinsa, kompensatsiya talab qilishingiz mumkin:

• tutashuv reysi uzilgan holatda;
• puli to‘langan mehmonxona, sayohat yoki ekskursiya «kuyib ketgan» bo’lsa;
• transfer, yashash yoki ovqatlanish uchun pul sarflashga to‘g‘ri kelgan bo’lsa.

Aviakompaniya bunday xarajatlarni, agar ular hujjatlar bilan tasdiqlangan bo‘lsa, to‘liq hajmda qoplashi shart.

O‘zbekistonda kompensatsiya uchun qanday da’vo qilish mumkin?

1-qadam. Hujjatlarni to‘plang

Kerak bo‘ladi:

• chipta yoki marshrut-kvitansiya;
• qo‘nish taloni (agar mavjud bo‘lsa);
• reys kechiktirilganligi yoki bekor qilinganligi to‘g‘risida ma’lumotnoma yoki belgi;
• xarajatlarni tasdiqlovchi cheklar va kvitansiyalar.

Agar foydalanilmagan xizmatlar (masalan, tur) uchun kompensatsiya talab qilsangiz, shartnoma, vaucher va turoperatorning amalga oshmagan sayohat qismi qiymati to‘g‘risidagi ma’lumotnomasini ilova qiling.

2-qadam. Yozma shikoyat tuzing

Matnda ko‘rsating:

• reys raqami va sanasi;
• kechiktirishning davomiyligi yoki bekor qilish sababi;
• o‘z talablaringiz — pulni qaytarish, zararni qoplash;
• summani hisoblash va bank rekvizitlari.

Da’voni yo‘lovchining o‘zi yoki uning vakili ishonchnoma bo‘yicha beradi, ammo hujjatni baribir shaxsan imzolash kerak.

3-qadam. E’tirozni tashuvchiga yuboring

Odatda, da’volar aviakompaniyaning yuridik manziliga pochta orqali yoki tashuvchining ofisi yoki vakolatxonasi orqali yuboriladi.

Topshirish muddati — reys kechiktirilgan yoki bekor qilingan kundan boshlab olti oygacha. Xat yuborganingizni tasdiqlash uchun, yaxshisi uni xabarnomali buyurtmali xat orqali yuborgan ma’qul.

O‘zbekistonda e'tirozni qanday topshirish kerak:

4-qadam. Javobni kuting

Aviakompaniya da’voni ko‘rib chiqishi va qoida tariqasida 30 kun ichida javob berishi kerak. Agar talablar qondirilsa, to‘lov yoki muqobil kompensatsiya, masalan, vaucherlar yoki bonusli millar taklif qilinadi.

Agar javob bo‘lmasa yoki tovon to‘lash rad etilsa, siz sudga murojaat qilib, zararni, ayrim hollarda esa hatto ma’naviy zararni qoplashni talab qilishga haqlisiz.

5-qadam. To‘lovni oling

Ijobiy qaror qabul qilinganda, pul odatda chipta uchun to‘lov amalga oshirilgan bank kartasiga o‘tkaziladi. Agar chipta agentlik yoki agregator orqali sotib olingan bo‘lsa, qaytarish ular orqali amalga oshirilishi kerak.

Xorijda reys kechiktirilganda kompensatsiyani qanday olish mumkin?

Aksariyat mamlakatlarda yo‘lovchilarning asosiy huquqlari o‘xshash: reys uzoq vaqtga kechiktirilganda aviakompaniya suv, oziq-ovqat, aloqa va zarur hollarda mehmonxona bilan ta’minlashi shart. Ammo pul kompensatsiyasi uchib ketish mamlakatiga, tashuvchiga va kechikish sabablariga bog‘liq.

Yevropa Ittifoqi va Turkiya

Bu yerda eng tushunarli qoidalar amal qiladi. Yevropa Ittifoqining 261/2004-sonli reglamentiga ko‘ra, aviakompaniyaning aybi bilan reys uch soatdan ortiq kechiktirilgan taqdirda yo‘lovchilarga qat’iy belgilangan pul kompensatsiyasi to‘lanadi. To‘lov miqdori masofaga bog‘liq:

• 1 500 km gacha — 250 yevro (taxminan 3,5 mln so‘m);
• 1 500 km dan 3 500 km gacha — 400 yevro (5,6 mln so‘m);
• 3 500 km dan ortiq — 600 yevro (8,4 mln so‘m).

Misol uchun, agar Yevropa aviakompaniyasining Toshkent — Varshava reysi (taxminan 3 800 km) uch soatdan ko‘proq vaqtga kechiktirilsa, yo‘lovchi taxminan 600 yevro tovon puli olishi mumkin.

2024-yil dekabr oyidan boshlab Turkiyada ham xuddi shunday qoidalar amal qiladi. Turk aviakompaniyalari — «Turkish Airlines», «Pegasus» va boshqalar ham texnik va operatsion sabablarga ko‘ra uch soatdan ortiq kechikish uchun 250, 400 yoki 600 yevro to‘laydi.

Muhim: takrorlaymiz, kompensatsiya faqat tashuvchining aybi sababli to‘lanadi. Agar kechikish yomon ob-havo, tuman yoki boshqa fors-major holatlar tufayli yuzaga kelgan bo‘lsa, pul to‘lanmaydi, ammo ovqat va mehmonxona taqdim etilishi shart.

Rossiya va Qozog‘iston

Qozog‘istonda o‘z kompensatsiya normasi amal qiladi. Qoida tariqasida, aviakompaniya har bir kechiktirilgan soat uchun chipta narxining 3 foizini to‘laydi, lekin chiptaning to‘liq narxidan oshmaydi. Rossiyada ham qoidalar shunga o‘xshash, biroq qo‘shimcha ravishda qat’iy belgilangan kompensatsiya — kechikishning har bir soati uchun 100 rubldan, biroq chipta narxining 50 foizidan ko‘p bo‘lmagan miqdorda jarima mavjud.

Amalda summalar uncha katta bo‘lmaydi. Masalan, to‘rt soat kechiktirilganda, kompensatsiya tarifning taxminan 12 foizini tashkil etadi. Shunday bo‘lsa-da, yo‘lovchi uni talab qilishga haqli. Rossiya aviakompaniyalari («Аэрофлот», S7, «Уральские авиалинии») va Qozog‘istonning «Air Astana» va «FlyArystan» aviakompaniyalari bunday to‘lovlarni yo‘lovchining arizasiga ko‘ra amalga oshiradi.

Puldan tashqari, yo‘lovchilarga oziq-ovqat, ichimliklar va zarurat tug‘ilganda turar joy ham beriladi (yuqorida aytib o‘tilganlarning barchasi).

Yaqin Sharq va Osiyo

Osiyo va Yaqin Sharq mamlakatlarining aksariyatida reys kechiktirilgani uchun qat’iy belgilangan pul kompensatsiyasi mavjud emas. Tashuvchilar Monreal konvensiyasi va o‘z qoidalari bo‘yicha harakat qilishadi.

Odatda bunday hollarda:

• parvoz uzoq muddatga kechiktirilganda yoki bekor qilinganda chipta narxini to‘liq qaytarishni taklif qiladi;
• oziq-ovqat, ichimliklar va dam olishni ta’minlaydi;
• ba’zida uzr tariqasida vaucherlar yoki bonuslar beriladi.

Misol: agar Toshkentdan «Flydubai» reysi to‘rt soatga kechiksa, qat’iy belgilangan kompensatsiya bo‘lmaydi — sizga ovqat va qayta bron qilish yoki pulni qaytarish imkoniyatlari taklif etiladi.

Charter reyslar va sayohat paketlari

Charter reyslarda yo‘lovchilarning huquqlari odatda muntazam reyslar bilan bir xil. Tashuvchi kechikish paytida oziq-ovqat va mehmonxona bilan ta’minlashi shart, Yevropa Ittifoqi va Turkiyada yangi qoidalar charter reyslarga ham tegishli.

Agar parvoz turpaketning bir qismi bo‘lsa, kompensatsiya talab qilish mumkin:

• bevosita aviakompaniyadan;
• yoki turoperator orqali.

Agar siz chet elga yoki xorijiy aviakompaniya orqali uchayotgan bo‘lsangiz, siz jo‘nayotgan mamlakat va tashuvchi kompaniya joylashgan mamlakat qoidalarini oldindan tekshirib ko‘rishingiz kerak. Har qanday holatda ham qonun siz tomonda.

Oxirgi maslahat: parvoz va kechikish bilan bog‘liq barcha hujjatlarni saqlab qo’ying va o‘z huquqlaringizni himoya qilishdan qo‘rqmang. Amaliyotda aviakompaniyalar ko‘pincha bunday masalalarni sudsiz hal qilishni afzal ko‘rishadi — bu yo‘lovchi uchun ham, tashuvchi uchun ham tezroq. Sizga parvozlaringiz kechiktirilmasligini va bekor qilinmasligini tilab qolamiz.